Intervista nga Kosova, ekskluzivisht për gazetën “Ndryshe”

Intervstoi: Apostol Duka

Apostol Duka: - Duke e lënë mënjanë modestinë, mund të them se unë, që guxoj të flas sot me të madhin Adem Demaçi dhe t’i bëj lloj-lloj pyetjesh, jam një njohës jo i keq i disa problemeve. Në Shqipëri, janë përmendur edhe emra të tjerë të politikanëve nga Kosova që kanë qenë në shërbim të jugosllavëve. Duke analizuar këtë situatë, Enver Hoxha e ka quajtur Sinan Hasanin “qen serb” e po me këto tone ka folur edhe për Veli Devën. Unë nuk i paragjykoj. Në fund të fundit, i kanë shërbyer padronit që i mbante me bukë, por gjithsesi, ju keni këndvështrime shumë më të argumentuara. Cili është mendimi i Adem Demaçit për ta?

Adem Demaçi: - Po shiko, ishte një shtresë e komunistëve shqiptarë, të cilët u lidhën me Partinë Komuniste Serbe. Ata mendonin se komunizmi nuk do të humbiste kurrë, se do të ishte e do të sundonte për jetë të jetëve. Prandaj edhe jetën dhe veprimtarinë e tyre, jua përshtatën atyre kushteve. Por duhet thënë se, në situata të caktuara, kur kanë pasur mundësi të ndihmonin diçka, kanë ndihmuar. Fadil Hoxha, për shembull, mbetet gati i paqortueshëm në këtë drejtim. Në vitin 1974, sikur Fadili të kishte ditur të vepronte siç duhej, ai do të mbetej heroi ynë. Hero, asnjë nga këta komunistë shqiptarë nuk është. Atdhetarë mundet, por heronj nuk janë.

- A mund të përmendni emra, iu lutem?

Adem Demaçi: - Po juve i përmendët vetë, duke “harruar” Mahmut Bakallin. Këta zotërinj, kanë qenë shumë të implikuar në shërbim të UDB-së dhe të shtetit jugosllav. Kështu që ajo që ndoshta e kanë ëndërruar dhe e kanë dashur në shpirt, nuk ka gjetur shprehje dhe më vjen keq që nuk gjej sot asnjë fjalë të mirë për ta. Sinan Hasani dhe Veli Deva janë gjallë. Me Sinanin, unë kam pasur marrëdhënie shumë të mira. Kur kam dalë nga burgu i parë, është munduar edhe të më ndihmonte.

- Çfarë funksionesh kishte në atë kohë Sinan Hasani?

Adem Demaçi: - Ai ka arritur të bëhet deri edhe nënkryetar i Federatës Jugosllave. Lart ka arritur, sepse atë e përdornin si një kukull, për të thënë ja, shqiptarët i kanë të gjitha të drejtat, njëri prej tyre është edhe nënkryetar i Federatës... Atëherë, na thoshin ne të tjerëve, çka doni juve, çka bëni, çka mendoni. Dhe ai, Sinani, i luante të gjitha ato role. I luante, sepse nuk kishte nga t’ia mbante. Edhe Fadil Hoxha gjithashtu. Por dua të them përfundimisht se, të gjithë këta politikanë komunistë, kanë luajtur në jetë role të imponuara dhe, kur kanë pasur mundësi të japin ndonjë ndihmë, e kanë bërë. Përveç Ali Shukriut, përveç Kolë Shirokës e ndonjë tjetri, të cilët kanë qenë më të përkushtuarit dhe më besnikët e regjimit jugosllav.

- Bacë, juve u caktuat paraprakisht të bënit pjesë në grupin negociator që do të merrte pjesë në Konferencën e Rambujesë...

Adem Demaçi: - Gaboheni. Unë nuk kam qenë në Rambuje.

- Mund ta thoni arsyen se përse nuk keni qenë?

Adem Demaçi: - Thjesht sepse nuk kam pranuar të shkoj, sepse kam qenë kundër që të shkohej në ato negociata, sepse, paraprakisht, ishin formuluar dhe nënshkruar një dokument me dhjetë pika, të cilat ishin të panegociueshme. Në se merrej vendimi politik për të shkuar në Rambuje, këto dhjetë pikat duhet të ishin kushti kryesor, ato duhet të konsideroheshin të mirëqena a priori dhe pastaj të fillonin bisedimet. Dhe ato ishin të gjitha në favor të serbëve. A mund të shkohej në Rambuje, kur dukej se vendimet ishin marrë qysh më parë kundër nesh?!...

- I mbani mend ato dhjetë pika? Mund t’i përmendni?

Adem Demaçi: - Pika kryesore ishte që të pranohej integriteti i shtetit jugosllav, të pranohej Kosova si pjesë e pandarë e këtij shteti.

- Kjo do të thotë se pjesëtarët e delegacionit që shkoi në Rambuje, e pranuan këtë klauzolë?

Adem Demaçi: - Absolutisht, po! Pa asnjë mëdyshje, sepse të gjitha pikat e tjera ishin në funksion të kësaj që thashë. Një pikë tjetër, për shembull, ishte që të pranoheshin konkluzat e Konferencës së Helsinkit, sipas të cilave asnjë marrëveshje nuk mund të arrihet, pa pajtimin dhe pëlqimin e të dyja palëve. A mund të pajtohej Kosova me Serbinë, a mund të rrinë në një vathë ujku me qengjin?

-Si mendoni sot, a ishte Rambujeja një pikë kthese në historinë e popullit të Kosovës, apo ngjarjet e mëvonshme e shndërruan atë në një formalitet që nuk mund të shmangej nga ndërkombëtarët, veçanërisht nga amerikanët?

Adem Demaçi: - Unë mëndoj se Zoti na shpëtoi, sepse po të silleshin serbët ashtu siç priti bota që do të silleshin, po të sillej Milosheviçi më së pari, po ta pranonte dhe ta nënshkruante dokumentin e Rambujesë, Serbia do të ishte këtu dhe ne të dy nuk do të bisedonim dot në Pallatin e Rinisë. Sepse ai dokument parashihte praninë e ushtrisë serbe, praninë e policisë serbe, të shërbimeve të fshehta etj.

- Serbët këmbëngulën për të mbajtur gjithçka që kishin dhe humbën gjithçka?

Adem Demaçi: - Kështu duket. Historia e ka vërtetuar se, në momente delikate, juntat fashiste e humbasin toruan dhe bëjnë gabime trashanike. Gjithçka serbët edhe nuk humbën, sepse, megjithatë, ata, falë bashkësisë ndërkombëtare, e cila llogarit me Serbinë, bën kombinacione me Serbinë, përpiqet ta qasë Serbinë në Bashkimin Evropian, në NATO etj., për ta ndarë nga Rusia, me pakon Ahtisari kanë marrë aq sa nuk ka shembull në historinë e njerëzimit. As në Evropë dhe në asnjë kontinent tjetër, nuk ka ndodhur që një pakicë me pesë për qind të fitojë të drejta të tilla dhe të ketë mundësi të tilla për t’iu imponuar shumicës.

- Një pyetje, që ndoshta do të jetë nga të fundit, për të lënë një takim tjetër në Shqipëri, siç premtuat...

Adem Demaçi: - Hajde, ishalla është e fundit, sepse e zgjatëm shumë. Thamë gjysmë ore dhe e bëmë një orë.

- Në dimrin e vitit 1944, në Kosovë e Metohi dhe në disa nga trojet e tjera të shtetit jugosllav, hynë brigadat partizane shqiptare. Si e gjykoni juve rolin e tyre, ka qenë pozitiv, apo negativ?

Adem Demaçi: - Shikoni, kjo ishte dinakëria e madhe e Titos. Pas fitores mbi fashizmin, jugosllavët llogarisnin në Kosovë një kryengritje mbarë popullore, që ndoshta nuk do të kishte të pushuar deri në çlirimin e plotë të saj. Këtë kryengritje, nuk do ta kishin të lehtë ta shuanin, sidomos në Drenicë. Një problem tjetër i madh për ta ishte se do të komprometoheshin para botës, në se do të hynin në luftë të armatosur e të përgjakshme kundër kryengritësve shqiptarë. Bash në këto momente të vështira e delikate, Enver Hoxha i bëri Titos një shërbim të madh. Ai dërgoi këtu brigadat partizane shqiptare, të cilat luajtën rolin e ftohjes së ngjarjeve dhe zbutjes së gjakrave. Sapo hynë ato, në të gjitha hapësirat e Kosovës, në të gjitha organizimet ushtarake të saj, u përhap fjala: “Shpërndahuni, vllazën, se nuk luftojmë vëllau me vllaun...” Ai ka qenë grushti më i madh kundër Kosovës, lëre se si është interpretuar më vonë nga historiografia e politizuar shqiptare. Jugosllavët nuk e patën të vështirë t’i fusnin shqiptarët në këtë rol, sepse punët në Shqipëri kishin ndryshuar në favor të tyre që në vitin 1943, pas Mukjes.

-Kam biseduar me ish-luftëtarë të UÇK-së dhe të gjithë një zëri thonë se Adem Jashari ishte komandanti legjendar. E saktë?

Adem Demaçi: - Shikoni, bërthama e Prekazit, me Ademin në krye, por edhe me babën e tij, Shabanin, Hamzanë dhe me të tjerë, ka qenë organizimi më i fuqishëm dhe më i vendosur. Rreth saj, ka pasur edhe bërthama të tjera, më të afërta ose më të largëta, por vendimtare për lirinë dhe fitoren tonë ka qenë vetëflijimi i Adem Jasharit dhe i familjes së tij.

Pas ngjarjeve të janarit, unë ia kam dërguar njeriun Adem Jasharit. Ka qenë Rexhep Uka, shok i imi. I kam thënë, thuaj Ademit se lufta e deritanishme ka qenë vetëm provë, që serbët të shohin se sa jeni juve të armatosur, sa jeni të vendosur, sa vetëdije keni etj. Por ata kanë vendosur që bërthamën tuaj ta shkatërrojnë përfundimisht. Në se ju jeni të vendosur që ta vazhdoni kryengritjen, atëherë forcat më të shumta duhet t’i nxirrni nga rrethi, sa ende ai nuk është mbyllur. Kurse të tjerët që do të mbeten, duhet të bëjnë rezistencë të fuqishme, sa të jetë e mundur. Dhe Ademi iu përgjigj Rexhepit: “O Rexhë, unë e di çka po thotë baca Adem. Por thuaji Bacës se, me bo vaki me u tërhjekë unë, tërhiqen krejt... Kështu që unë e kam sosë të qëndroj me të gjitha!...”

- Dhe ai e sosi.

Adem Demaçi: - E sosi, sepse ende ishte ai tymi çlirimtar që shkonte dhe nuk merrte dot flakë. Akti i tij heroik, ishte hkëndija që i dha flakë zjarrit të lirisë së Kosovës dhe prandaj luftëtarët këmbëngulin me shumë të drejtë. Adem Jashari ka qenë dhe mbetet komandanti i përjetshëm legjendar i Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës.

- Adem Jashari është vetëflijuar me ndërgjegje?

Adem Demaçi: - Pa diskutim! Vendimi për t’u vetëflijuar është marrë me gjakftohtësi nga të gjithë familjarët e tij. Në të kundërtën, Ademi i kishte të gjitha mundësitë t’i largonte njerëzit, ose, të paktën, të rezistonte dhe të vetëflijohej i vetëm. Unë jam dëshmitar për këtë, që ia kam çuar njeriun, ma ka kthyer përgjigjen dhe sot gjej rastin ta them edhe një herë me zë të lartë këtë të vërtetë të madhe. Adem Jashari është ndoshta heroi më i madh i të gjitha luftrave të popullit shqiptar nëpër shekuj. Akti i tij është i pashembullt dhe i papërsëritshëm.

Po kështu ka ndodhur edhe me Femi Lladrovcin. Unë i thashë: “O Femi, po pse hytë, more në Bardhosh?...” Kishin ardhur tetë kilometra afër Prishtinës, or zotëri! O Bacë, më tha, as e kam mendu, as kam thanë që duhet me hy çitu. Por, mbasi hymë, nuk kemi me dalë kurrë, veçse të vdekur. Shiko, i thashë, lufta e pranon edhe sulmin, edhe tërheqjen, prandaj mos u bëj kokëfortë. Po, Bacë, po për mua lufta ka vetëm sulmin. S’ka tërheqje! Ky ishte ai origjinaliteti i kryengritjes shqiptare, ky ishte vetëflijimi i madh i njerëzve me karakter të pamposhtur, të cilin lufta guerile nuk e njeh. Lufta guerile ka si qëllim që të shpëtojë forcat dhe armatimet dhe të vazhdojë më tej. Mirëpo pa gjak dhe pa flijim, nuk do të përflakej kryengritja shqiptare. Vetëm pas atyre flijimeve, në Kosovë, në Shqipëri dhe në bashkësinë ndërkombëtare u krijua bindja se lufta jonë nuk kishte kthim mbrapa, se ne ishim të vendosur t’i shkonim asaj deri në fund, pa i llogaritur gjakun e derdhur dhe të vrarët. Dhe prandaj ndërkombëtarët u ngutën të ndërhynin, sepse flakët e luftës mund të përfshinin edhe forca e vende të tjera dhe të ndiznin krejt Ballkanin.

- Pas Adem Jasharit dhe Femi Lladrocit, cilin ose cilët do të veçonit tjetër nga heronjtë dhe martirët e Kosovës.

Adem Demaçi: - Janë shumë. Të gjithë të rënët dhe unë nuk dua të hyj në gjynah, duke i ndarë ata nga njëri-tjetri. Kanë qenë atdhetarë dhe luftëtarë të mëdhenj dhe nuk më takon mua të bëj ranglistën e tyre. Fadil Kodra, për shembull, që trashëgoi forcat e Femiut, ka qenë po aq i madh sa ai. Fadili ka qenë i ndërgjegjshëm se edhe ai do të eliminohej dhe hyri me trimëri mu në zemër të luftës, në një nga zonat më të rrezikshme. Zahir Pajaziti ka qenë gjithashtu një luftëtar i madh në kohë të vështira. Dhe shumë të tjerë. Kështu që duhet ta kuptoni dhe ta përligjni hezitimin tim. Do të doja t’i përmendja të gjithë një e nga një, por kjo është e pamundur, sepse janë me mijëra.

- Thuhet se Zahir Pajaziti është vrarë me tradhti, në pritë...

Adem Demaçi: - Kështu mendohet. Po shiko, unë e di se tradhtia ka qenë e pranishme në çdo hap të luftës sonë. Mirëpo edhe tanët nuk janë ruajtur. Ku shkon ti, kur e di se serbët të kanë rrethuar nga të gjitha anët, si udhëton ti nga Prishtina në Vushtri, kur e ke shumë të qartë se nuk mund t’iu shmangesh pritave, kur e di se edhe tradhtia bën të vetën?!...

- Si do ta vlersësonit juve rolin e luftëtarëve që erdhën në Kosvë nga trojet e tjera shqiptare?

Adem Demaçi: - Shiko, ajo ishte ndërgjegjja e vërtetë e popullit shqiptar, e pastër, e pandikuar nga asnjë lloj politike dhe ideologjie, përveç frymës kombëtare. Ajo ndërgjegje e madhe u shpreh me vullnetin dhe trimërinë e disa luftëtarëve shqiptarë, që sipas meje ishin gjeneralë mbi gjeneralët, pavarësisht nga gradat që kishin pasur në ushtrinë shqiptare. Ata ndoshta erdhën këtu edhe pa leje, me mënyra e në rrugë të fshehta dhe kjo ishte një ndihmesë e madhe për luftën tonë, sepse shumica e ushtarakëve këtu, që ishin formuar në kohën e Titos, nuk morën pjesë në të. Vetëm pas luftës ata u ngutën të merrnin dafinat e fitores, megjithëse nuk i meritonin. Ata farë ushtarakësh qëndronin në Perëndim dhe prisnin sa të krijoheshin shtabet e luftës, sa të armatoseshim njëlloj si Serbia dhe pastaj t’ia fillonim luftës.

Ndërsa ky kontingjent i paktë oficerësh nga Shqipëria, sepse ishte dashtë të vinin prej andej disa mijëra, mori mbi vete një barrë të madhe dhe e çoi deri në fund.

- Ata mijërat që thoni juve, baca Adem, ishin çuditërisht. Mbi 14.000 oficerë të liruar janë edhe sot në Shqipëri dhe unë nuk e kuptoj se përse nuk erdhëm, përse nuk ndodhi ajo për të cilën ishim përgatitur një jetë të tërë.

Adem Demaçi: - Nuk ndodhi, sepse qeveria e atëhershme nuk u tregua aq e shkathët dhe e vendosur, siç e kërkonte situata. Nanua, vërtet i mbylli sytë dhe na dërgoi mesazhin se do të bënte sikur nuk shihte e nuk kuptonte se ç’po bëhej në Kosovë, por kjo ishte e pamjaftueshme. Ndërsa pushtetarët e tjerë u treguan edhe më indiferentë, për të mos thënë më shumë...

- Juve e gjykoni si një gjë pozitive këtë sjellje të Fatos Nanos?

Adem Demaçi: - Nuk e gjykoj unë, por ashtu ka qenë me të vërtetë. Me vetëdije, Nanua na ka ndihmuar. Sepse në tokën shqiptare mblidheshin e organizoheshin luftëtarët, atje i kishim spitalet, andej na vinin armët. Roli i Fatos Nanos nuk mund të mohohet, megjithëse edhe mund të hiqej mënjanë, mund të thoshte se nuk donte të ngatërrohej në ato probleme të mprehta, për shkak të ndjeshmërisë së madhe të bashkësisë ndërkombëtare, që atëherë ishte më së shumti në anën e Serbisë.

- Në fund, cili do të ishte mesazhi juaj për lexuesit e gazetës “Ndryshe”?

Adem Demaçi: - Vetë biseda që zhvilluam së bashku është një mesazh dhe unë nuk kam ç’të shtoj.

Fund

[Permalink]