Flet Bajram Mustafa, ish i burgosur i burgut të Dubravës

Një pamje nga burgu i Dubravës ( 19-24 Maj 1999)

Pse biseduam me Bajram Mustafën ?

Bajram Mustafa ka qenë i burgosur i burgut të Dubravës, i cili deri në fillim të bombardimeve nuk i ka përjetuar pasojat e të burgosurve politik apo të robërve të luftës. Pas fillimit të bombardimeve dhe më vonë ai kishte shëndet të plotë për t’u aktivizuar gjithanshëm brenda burgut dhe për të qenë i pranishëm në një numër të madh ngjarjesh që zhvilloheshin brenda burgut, ngjarje të cilat nuk kanë mundur t’i përjetojnë shumë të burgosur të tjerë.

“...njerëzit si ti nuk i dërgojmë në burg por i vrasim rrugës...”

BEGZAD BALIU:Kur jeni burgosur ?

BAJRAM MUSTAFA : Më 29. 1. 1999, më kanë marrë në qendër të qytetit të Prishtinës. Në rrugë për në burgun e Dubravës, te Ura e Klinës më ndalën në afërsi të një turme gurësh dhe më thanë se njerëzit si ti nuk i dërgojmë në burg por i vrasim rrugës bash në këtë vend. Më përgatitën për ekzekutim por pastaj filluan të bëhen sikur po shtyhen a duhet vrarë apo jo për mëse gjysmë ore. Pastaj më dërguan në stacionin e policisë në Klinë. Aty kërkova të shkoj në WC dhe më thanë që të shkoj por të mos tentoj të iki sepse do ta thërrasim popin që të varros pasi hoxha më nuk po varros me urdhërin tonë. Prej aty më dërguan në burgun e Dubravës.

BEGZAD BALIU : Si e keni parë ju burgun e Dubravës ?

BAJRAM MUSTAFA : Të mbushur me policë e ushtarë. Aty nuk kishte të burgosur shqiptarë, por vetëm të burgosur serb. Shqiptarët i kishin dërguar në burgjet e Serbisë. Mua më dërguan në çeli. Aty më kanë mbajtur 57 ditë. Ndërkohë i kishin sjellur edhe disa shqiptarë të akuzuar për terrorizëm në Pavionin C 1.

BEGZAD BALIU :A mendon se ka pasur të burgosur të tjerë shqiptarë që mbaheshin në çeli?

BAJRAM MUSTAFA : Në ndërtesën e pranimit ku isha unë nuk ka pasur por pas dy-tri ditësh në ndërtesën e pavilonit C 1 janë sjellë rreth 30-40 persona të akuzuar si pjesëmarrës të luftës.

BEGZAD BALIU :Pastaj ?

BAJRAM MUSTAFA :Pastaj sollën nga burgjet serbe disa të burgosur shqiptarë, kryesisht nga burgu i Sremit dhe Pozharevcit, që nuk ishin të burgosur politik. Bashkë me ta sollën edhe rreth 15 serbë. Në furrë punonin shqiptarët dhe gatuanin për të burgosur, policë dhe ushtarë, ndërsa kuzhina për serbë ishte e ndarë. Edhe më se 70 të burgosur serbë gjendeshin në burg,  por në tip të hapur dhe ata e ndihmonin policinë e ushtrinë për nevoja ushtarake. Një natë para fillimit të bombardimeve të NATO-s në Kosovë, hoqën dhjetë serbë të burgosur   ndërsa pesë të fundit i tërhoqën dy ditë pas fillimit të bombardimeve. Gjatë qëndrimit të tyre me ne ata tregonin për pjesëmarrjen e tyre si luftarë në Kroaci, Bosnje por që u burgosën për shkak të krimeve që kishin bërë në Serbi : Sinisha Petriq -  i ashtuquajturi Zenica nga Zenica e Bosnjes, Millosh Gjuriq - i komunës së Istogut(tani Burimit), i cili pas kthimit nga lufta në Kroaci e Bosnje e kishte mbytë babain e vet, njëfarë Aca Paviqeviç - nga Podgorica, Dejan Mlladenoviq - një serb-maxhup nga Krushevci i Serbisë, dhe një Acë tjetër i ashtuquajtur edhe Aca i Vogël nga Istogu, i cili ka qenë edhe zëvendës komandanti, sikur edhe Ilia Mishkoviq nga Nikshiqi i Malit të Zi , Millovan Millosheviq i ashtuquajturi Talle nga lagjja e Ulpianës në Prishtinë, pjesëmarrës i luftës në Bosnje e Kroaci si pjestarë i Gardës së Arkanit,  njëfarë Simiqi nga Shpenadija e Prizrenit, Igor Gërgoviq, një ish polic nga Peja, Shqepanoviq nga Mali i Zi, njëraë Mirosllavi nga ana e Gjilanit, njëfarë Todori i ashtuquajturi Tosho. Këta dy të fundit dhe tre të tjerë shokë të tyre kanë qenë të dënuar për dhunim. Hranisllav Kukurekoviç nga Gushterica e Lipjanit dhe Migo Llalleviç nga Mali i Zi, pastaj njëfarë komandir Mitri i rrethit të Pejës etj.

Krimineli Mirolub Miki Vidiq nga "Kapeshnica" e Pejës (ish-komandant i burgut të Dubravës)

Pas fillimit të bombardimeve në burg kanë sjellur një grup të rinjësh nga Gjakova që i kishin mbledhur nga rruga, shtëpia, etj.

BEGZAD BALIU : Pas fillimit të bombardimeve të NATO-s në Kosovë, a kanë sjellur në burgun e Dubravës të burgosur të tjerë apo të kidnapuar nga tereni ?

BAJRAM MUSTAFA : Po. Pas fillimit të bombardimeve në burg kanë sjellur një grup të rinjësh nga Gjakova që i kishin mbledhur nga rruga, shtëpia, etj. Më vonë kur i kemi pyetur se si i kanë marrë na kanë thënë se shumicën prej tyre i kanë marrë në shtëpi. Madje që më parë ju kanë thënë që të mos dalin se pse nuk janë të rrezikuar dhe policia e ushtria serbe ka ngrënë edhe buken e tyre por për një çast policia serbe ka ndërruar mendimin dhe i ka kindapuar pa asnjë arsyetim. Veç tyre në burg kanë sjellur edhe të burgosur të tjerë nga burgjet e Serbisë, nga Mitrovica e Sremit e burgjet tjera.

BEGZAD BALIU : Sa ka qenë numri i tyre ?

BAJRAM MUSTAFA : Nga rrethi i Gjakovës kanë qenë rreth 150 veta ndërsa nga burgjet serbe i kanë sjellur rreth 400 të burgosur d.m.th. gjithësejt rreth 600-650 veta. Mbrenda kanë qenë edhe mbi 300, andaj me sa di unë atë kohë në burgun e Dubravës kanë qenë rreth 962 veta.

BEGZAD BALIU : Si kanë qenë sjelljet e autoriteteve para bombardimeve ?

BAJRAM MUSTAFA : Në pavilonin B2 nuk ka pasur sjellje të këqija. Ndërsa në pavilonin C1 ku kanë qenë të akuzuarit kinse për terrorizëm ata kanë përjetuar tortura të mëdha. Kanë pasur një të katërtën e bukës dhe shumë pak gjellë dhe dajak çdo gjysmë ore.

BEGZAD BALIU :Po në prag të luftës ?

BAJRAM MUSTAFA : Ne ishim të gëzuar sepse përcilleshin informatat se do të bombardohet e tërë Serbia.

« Kur na vinte buka, së pari na detyronin të bërtisnim Rroftë Serbia ! Të këndojmë këngën « Ko to kazhe, ko to llazhe Serbia je malla ! »

BEGZAD BALIU :Si i merrnit informatat ?

BAJRAM MUSTAFA : Disa persona që punonin në furrë të bukës, ata kanë pasur tranzistor dhe kanë përcjellur lajmet dhe çdo lajm të mirë na e përcillnin.

BEGZAD BALIU : Po ditën e parë të fillimit të bombardimit?

BAJRAM MUSTAFA :Kemi qenë shumë të gëzuar. Paviloni B2 i tëri ka duartrokitur. Kemi hapur langje, kemi vallëzuar dhe meqë vëreheshin raketat që bombardonin Sllatinën, ne të gjithë u hodhëm në dritare për t´i parë ato. Në pavilonin C nuk kanë ditur shumë por së paku e kanë ditur se bombardimi filloi, prandaj edhe ata me gjithë dhunën dhe frikën që kishin përjetuar e shfaqën gëzimin e tyre me duartrokitje. Autoritetet e burgut morën masa më të rrepta ndaj neve të gjithë shqiptarëve : u ndalua shetitja njëorëshe, ushqimi u dobësua shumë. Prej ditës së fillimit të bombardimit rryma ndalej në orën 5 dhe vinte në orën 6 të mëngjesit, buka jepej nga tri herë në dy herë dhe na e jepnin një bukë për njëzetë e katër orë : gjysmën në drekë e gjysmën thatë më vonë. Në pavionin C1 gjendja ishte edhe më e vështirë. Ata kanë pasur rrahje pa ndërprerë dhe gjatë gjithë ditës merrnin vetëm gjysmë buke. Po ua ofroj rrëfimin që ma ka treguar Sadik Zeçiraj, gazetarë i Botës së re, më vonë : « Kur na vinte buka, së pari na detyronin të bërtisnim Rroftë Serbia ! Të këndojmë këngën « Ko to kazhe, ko to llazhe Serbia je malla ! » Njëherë kërkon një copë bukë më shumë por i thonë se ti je terrorist dhe ti nuk e meriton as këtë që po ta japim por ti e meriton plumbin në ballë. Bukën e merrnim të gërmusur me duar përpara, në shenjë poshtërimi dhe pa guxuar ta ngrejnë kokën që ta shikojnë ndarësin e bukës apo të gjellës. Ai thoshte se edhe babai im sikur të kishte qenë duke ndarë gjellën unë nuk do të dija kush është. Për C1 ku kishte rreth 200 të burgosur, ka ekzistuar një ligj i veçantë i sjelljes. Me të hapur dera, të burgosurit kanë qenë të detyruar të ngriten në këmbë dhe në vend të mirëmëngjesit duhej thirrur : Zhivella serbia ! dhe këngën « Ko to kazhe… ». çdo mbrëmje mblidheshin gardianët e pavioneve të ndryshme dhe shkonin për t´i rrahur ata në mënyrë të organizuar. Në këto fushata dallohej sidomos gardiani Mitri nga rethi i Istogut, njëfarë gardian Manca, Nikiqi, Lushiqi, Lubisha, Zvonki dhe një gardian i ashtuquajtur Tarzan nën udhëheqjen e mbikqyrësit Bellosheviq, dhe udhëheqësit të ndërrimit Dragan. Të gjithë këta të rrethit të Klinës dhe Istogut. Nga policët përcillej situata me radio gjithë natën.

BEGZAD BALIU :Çfarë masa u morën nga ana e drejtorisë së burgut ?

BAJRAM MUSTAFA :Gardianët na thonin se këtu nuk do të gjuan NATO pasi këtu jeni ju të burgosurit dhe ju këtu jeni në duar të sigurta.

Në fillim aeroplanët e NATO-s kanë sulmuar një pavion afër pavionit  C

BEGZAD BALIU :Pas fillimit të bombardimeve në Kosovë a ka mbetur ndonjë serb në burg me ju ?

BAJRAM MUSTAFA :Me ne kanë mbetur vetëm edhe pesë serbë. Një mëngjes kur ra zilja e zgjimit, Sinisha Petriqi më tha : Tani koka e juaj dhe e gjithë shqiptarëve vlenë vetëm 50 para. I thashë : Do ta shohim në fund se çka do të bëhet, a do të vlejë koka ime 50 para apo e jotja. Jo më tha ai : Ne së shpejti do të vinë, të na marrin dhe veshin e armatosur për mbrojtje. Ata kishin përvojë në luftimet e mëherëshme në Kroaci e Bosnje dhe u duheshin për luftë.

Të nesërmen e fillimit të bombardimit në mbrëmje pas mbarimit të darkës dhe kthimit nga kuzhina hymë në dhomë dhe nuk vonoi as pesë minuta erdhën gardianët dhe u thanë serbëve që t’i marrin teshat dhe të dalin e t’i dërgojnë në tip të lirë të burgut. I kanë veshur dhe ua kanë dhënë armët.

Ka qenë data 19 maj 1999. Ishte mesditë. Ndërmjet orës 11-12. Në fillim aeroplanët e NATO-s kanë sulmuar një pavion afër pavionit  C. Aty nuk ka pasë njerëz, ka qenë i thatë. Pas dy raketave që i kanë hedhur në atë pavion aeroplanët janë larguar dhe prap janë kthyer edhe tri raketa në Pavionin C. Aty ka pasë rreth 200 të burgosur. Ne e pamë që u sulmua dhe në atë moment gardianët kanë ikur. Njerëzit kanë qenë nëpër qelia. Rryma është ndalur dhe dyert janë bllokuar. Dera kryesore qelet vetëm me rymë. Atë moment aty kanë qenë vetëm dy gardian dhe mbikqyrësi. Ata ikën ndërsa aty shkonte flaka deri në qiell dhe njerëzit thirrnin në ndihmë.

Krimineli Ilia Mishkoviq

BEGZAD BALIU :Çka bëtë ju në ato çaste të vështira ?

BAJRAM MUSTAFA :Ne që ishim në Pavionin B2, ishim të mbyllur gjithashtu, por për fatë të mirë afër pavionit tonë gjendej menza ku përgatitej buka dhe ku punonin shumë shqiptarë dhe kur gardianët tanë gjithashtu ikin si edhe gardianët tjerë, ata takohen në rrugë dhe ua marrin qelsat e pavionit tonë.

BEGZAD BALIU :Kush kanë qenë ata që në atë moment rreziku nga ajri dhe snajperistët rreth oborrit patën guxim të dalin e t’ua marrin qelsat gardianëve ?

BAJRAM MUSTAFA : Nuk më kujtohen të gjithë por në mesin e tyre më kujtohet Istref Hasani nga Mitrovica, një njeri i fortë, burrë i vendosur dhe shumë i mençur, djalë besnik, vërtetë burrë, sepse me sa di është i martuar dhe ka edhe fëmijë. Një tjetër ka qenë Gjevat Mustafa nga Prishtina dhe disa të tjerë. Të gjithë rreth shtatë a tetë veta. Kanë qenë dhe  dy –tre magjupë që kanë pasur të drejtë të dalin në oborr të burgut, për rregullimin e kopshtit, pastrimin e oborrit etj., që kanë qëlluar në atë moment dhe që ju kanë bashkuar shqiptarëve.

BEGZAD BALIU :A nuk kanë qenë të rrezikuar këta nga gardianët ?

BAJRAM MUSTAFA : Po si. Por ata ishin shumë të vendosur. Madje Istrefi e ndal një gardian dhe e urdhëronë që të kthehet dhe t’ua hapë derën të burgosurve në Pavionin C sepse njerëzit po digjen mbrenda, por ai ia kthen duke i thënë se së shpejti do të kthehemi dhe t’iu nxjerrim të gjithëve. I revoltuar, Istrefi kap një guri dhe e gjuan mbikëqyrësin që po dilte nga oborri por ai ikë se nuk kishte guxim më të qëndrojë në zonën e rrezikuar.

Në pavionin B2 gjendeshin rreth 150 veta. Ne dolëm dhe pamë se pavioni C po digjej ... të burgosurit thërrasin e kërkojnë ndihmë...

BEGZAD BALIU :Po ju të pavionit B2 si u gjetët ?

BAJRAM MUSTAFA : Në momentin kur gardianët tanë ikin, aty qëllon një i burgosur, njëfarë Naser Shporta, të cilin gardianët e kanë pasur kurir dhe ai i merr qelsat e i hapë dyert. Në pavionin tonë gjendeshin rreth 150 veta. Ne dolëm dhe pamë se pavioni C po digjej. Ne vrapojmë drejt tij. Atje shkojmë dhe shohim se si të burgosurit thërrasin e kërkojnë ndihmë. Thejnë dritaret por jo edhe grilat e qelikta, prandaj ne kthehemi dhe marrim mjete të hekurta, kazma, lopata e gjithçka që gjetëm dhe shkojmë e i thejmë grilat dhe dyert e pavionit e i nxjerrim njerëzit jashtë.

BEGZAD BALIU : Ka pasur shumë të vrarë e të plagosur ?

BAJRAM MUSTAFA : Ka qenë panik i madh. Më kujtohet se në vend kanë qenë të vdekur dy veta dhe shtatë a tetë veta të plagosur. I morëm të plagosurit  dhe bashkë me ta u vendosëm jashtë në kopsht. Pas pak kohësh brenda në oborr hynë ish të burgosurit serb bashkë me gardianë, policë e besa edhe me disa ushtarë të armatosur rëndë. Të gjithë ishin të armatosur dhe që nga dera kryesore e oborrit filluan të shtijnë me armë drejt qiellit dhe na urdhëruan që secili të shkojë në pavion të tij, pasi sipas tyre «nuk ka më rrezik !” I kemi lajmëruar ata të NATO-s, që këtu ka të burgosur dhe nuk do të gjuajnë më.

BEGZAD BALIU :Nuk më thatë edhe diçka për të plagosurit ?

BAJRAM MUSTAFA :Të burgosurit ishin të lënduar në kokë, trup, këmbë e gjithëkah, por ne pak patëm kohë të merremi me ta sepse frikësoheshim nga rreziku i përsëritjes së sulmit mbi pavionet tjera dhe ne u angazhuam që sa më parë t’i nxjerrim jashtë edhe të burgosurit tjerë. Sa për ndihmë, një ndihmë iu dha nga të burgosurit por për dhënien e ndihmës nuk i kishim gjërat elementare. Më në fund të burgosurit me rrobat e trupit ua kanë lidhur plagët vëllezërve të tyre.

BEGZAD BALIU: A ka pasur ndonjë të burgosur që ka ditur të lidhë plagët ?

BAJRAM MUSTAFA : Po, ka pasur që kanë ditur të lidhin plagë dhe që gjithashtu janë dalluar në angazhimin e tyre për lidhjen e plagëve, p.sh. Bislim Zogaj, njeri që ka dhënë shpesh ato ditë një kontribut të madh, studentët e Unionit të Studentëve të Prizrenit, Haqif Ilazi, Bilbil Duraku, Njazi Kryeziu, Dëfrim Rifaj, Sejdi Bellanica, Haqifi ka qenë bashkë me vëlla, Sherifin, kanë qenë edhe të tjerë, që më vjenë keq që tani nuk mund t’i kujtoj të gjithë, psh. Nait Hasani, Besim Rama, Hasan Zeneli, që kanë pasur njëfarë përvoje edhe me parë për ndihmën e parë.

Deri më 21 maj nuk ka pasur bombardime dhe ne kemi lëvizur të lirë brenda burgut  duke e ndihmuar njëri tjetrin

BEGZAD BALIU :A hytë të gjithë brenda ?

BAJRAM MUSTAFA : Sigurisht, nuk kishte asnjë mundësi që të rezistohej.

BEGZAD BALIU : Si e komentoni ju sulmin e NATO-s mbi pavionin C. A ka pasur ndonjë shenjë të dyshimt apo ?

BAJRAM MUSTAFA : Sipas supozimeve që i kanë bërë të burgosurit tjerë, dhe sipas të dhënave të cilat nuk e di si kanë arritur deri te ne : drejtorit të burgut Aleksandër Rakoqeviç i është thënë që t’i largojë të burgosurit sepse do të bombardohet burgu i Dubravës. Sepse aty janë përqëndruar forca të mëdha policore e ushtarake, por ai përkundrazi ka mbledhur edhe më shumë shqiptarë të burgosur duke i sjellur edhe nga burgjet tjera të Serbisë. Ka një dyshim këtu. Në atë pavion të burgosurit kanë qenë në izolim total dhe sipas të gjitha gjasave vëzhguesit e NATO-s nuk kanë parë njerëz që shkojnë në kuzhinë, dalin në shetitore etj., por vetëm gardianët duke u ndërruar në mbrëmje dhe në mëngjes. Pra kanë menduar se aty është ndonjë qendër policore apo ndonjë depo e municionit.

BEGZAD BALIU : Po pas hyrjes suaj mbrenda ?

BAJRAM MUSTAFA : Të burgosurit e pavionit C i kanë dërguar në shtëpinë e kulturës. Pasi na futën brenda na i lanë dyert hapur. Na thanë : nëse dëgjoni aeroplana dhe kanosje rreziku ikni dhe lirone pavionin veç mos të tentoj dikush të dalë jashtë oborrit sepse do të jetë i vrarë, kështu që ne posa dëgjonim aeroplanët dilnim jashtë në gjelbrim. Aty kemi qëndruar edhe gjatë natës duke fjetur tri netë me radhë, ndërsa nga karaullat gjuanin vazhdimisht kryesisht drejt qiellit. Po ditën e parë, pra me 19 maj, rreth orës 21 shkuam në furrë e cila edhe atë ditë ka punuar, kemi marrë bukën dhe e kemi shpërndarë në të gjithë pavionat, por së pari e kemi dërguar te të burgosurit e Pavionit C që kanë qenë të lënduar. Kemi hyrë në kuzhinë dhe kemi marrë gjellë e sende të tjera dhe ua kemi dërguar të sëmurëve dhe atyre që përkujdeseshin për ta në Shtëpinë e Kulturës. Buka është ndarë te të gjithë njëjtë.

BEGZAD BALIU : Pastaj ?

BAJRAM MUSTAFA : Pastaj nuk ka pasë bombardime dhe natën e kemi kaluar si kemi ditur e mundur. Të nesërmen kanë ardhur gardianët dhe përsëri na kanë futur mbrenda, dhe na u kërcnuan që të mos tentojmë ta kalojmë murin se do të vritemi menjëherë. Kështu deri më 21 maj nuk ka pasur bombardime dhe ne kemi lëvizur të lirë brenda burgut  duke e ndihmuar njëri tjetrin.

Nga bombardimet e NATO-s janë vrarë 24 të burgosur dhe janë plagosur prej 50-60 të tjerë.

BEGZAD BALIU : Kur filloi bombardimi më 21 maj ?

BAJRAM MUSTAFA : Rreth mesditës filloi dhe zgjati tërë ditën.

BEGZAD BALIU : Çka u bombardua në fillim ?

BAJRAM MUSTAFA : Në fillim është bombarduar ngrohtorja .

BEGZAD BALIU : A ka pasur të burgosur aty ?

BAJRAM MUSTAFA : Jo. Ka pasur vetëm gardian.

BEGZAD BALIU : A janë vrarë ndonjëri nga ata ?

BAJRAM MUSTAFA : Nuk e di. Ndoshta….

BEGZAD BALIU : Pastaj ?

BAJRAM MUSTAFA : Pas gjysmë ore kanë filluar të bombardojnë edhe pavionet ku kemi qenë edhe ne. Në fillim është bombarduar pavioni C, të cilin e kishin bombarduar edhe më parë dhe tani nuk kishte as një njeri. Pastaj bombarduan Shtëpinë e kulturës, kuzhinën, një pavilon afër C-së d.m.th. C2. e kështu me radhë gjithë ditën.

BEGZAD BALIU : Në këtë rast a ka pasur të vrarë apo të lënduar ?

BAJRAM MUSTAFA : Jo. Vetëm kur ka gjuajtur në shtëpinë e Kulturës dhe nuk e ka qëlluar atë por diku afër sajë e aty afër gjendeshin edhe të burgosurit atëherë aty kanë pësuar 12 viktima.

BEGZAD BALIU : Po të plagosur ?

BAJRAM MUSTAFA : Po, një numër i vogël. Pra përgjithësisht nga bombardimet e NATO-s janë vrarë 24 të burgosur dhe janë plagosur prej 50-60 të tjerë.

BEGZAD BALIU : Po nga radhët e gardianëve e policëve?

BAJRAM MUSTAFA : Nuk e di se çka ka ndodhur jashtë por brenda nuk ka pasur asnjë serb qoftë ai polic apo i burgosur.

BEGZAD BALIU : Si jeni gjetur në atë kohë me të plagosurit, me ndihmën e parë ?

BAJRAM MUSTAFA : Brenda burgut ka qenë edhe ambulanta. Ne të burgosurit jemi shkuar dhe e kemi thyer ambulantën, ku e kemi marrë jodin dhe gjërat tjera e me atë dije që kishim ua lidhur plagët. E të vrarët i vendosnim kudo që mundnim.

BEGZAD BALIU : D.m.th. ndihmën e keni dhënë në kohën që NATO- bombardonte?

BAJRAM MUSTAFA : Nuk ishim të rrezikuar vetëm nga NATO-ja por edhe nga snajperistët.

BEGZAD BALIU : A ka psuar ndonjëri gjatë kohës që po u jepte ndimë të burgosurve ?

BAJRAM MUSTAFA : Po, po. Kanë psuar disa por ata nuk kanë psuar nga NATO-ja por nga snajperistët. Emrat e tyre mua nuk më kujtohen se aty lëviznin rreth 1000 vetë, por emrat e tyre dikush i di.

BEGZAD BALIU : Të kujtohet ndonjëri nga të burgosurit i cili ka ditur ta bëjë punën në mënyrë profesionale ?

BAJRAM MUSTAFA : Si mjek jo, por nuk ishte kjo punë vetëm e mjekut. Ndoshta më parë vinin në pyetje vullnetarët dhe sidomos guximtarët. Kot të ishe mjek. Të duhej guximi që të dalësh nga streha që ishe futur që të mbroheshe nga raketat e NATO-s e pastaj edhe një guxim më i madh që të depërtoje nga objekti në objekt pa të kapur plumbat e snajperistëve rreth e përqark oborrit. Ka pasur shumë që e kanë pasur këtë guxim. P.sh Bislim Zogaj, më duket ka qenë teknik medicine, djemtë e Unionit të Pavarur të Prizrenit, Besimi, Naiti e shumë e shumë të tjerë.

BEGZAD BALIU : Po emrat e atyre që u vranë nga raketat e NATO-s?

BAJRAM MUSTAFA : Nuk më kujtohen tash por edhe emrat e tyre dihen.

BEGZAD BALIU : Sa ka zgjatur kjo gjendje ?

BAJRAM MUSTAFA : Gjatë gjithë ditës. Deri në mbrëmje.

BEGZAD BALIU : Ju i keni mbledhur kufomat. Çka keni bërë që të identifikohen ato?

BAJRAM MUSTAFA : Gjatë gjithë asaj kohe, kufomat delte që i njihte dikush dhe ne mernim një letër e një laps dhe emrin e tyre e mbështillnim në letër (në një kese najloni) e ua futnim në xhepa ose në trup diku.

BEGZAD BALIU : D.m.th kur policia serbe kur i ka mbledhur kufomat e ka ditur për cilët të burgosur është fjala.

BAJRAM MUSTAFA : Po shumicës së tyre ua ka ditur emrat sepse gjithmonë është gjetur ndonjë që e ka njohur tjetrin. Në burg ka pasur nga dy deri në pesë anëtarë të një familjeje. Të mos flasim pastaj për të afërm të tyre.

BEGZAD BALIU : Të kujtohet ndonjë familje ?

BAJRAM MUSTAFA : Jo aq shumë. Më kujtohet vetëm prej familjes së Jetishve të cilët kanë qenë 7-8 veta dhe njëri prej tyre është vrarë, po cili nuk e di.

Më 22 maj në mëngjes ... zëvendëskomandanti Aca ka thënë: Dilni bëhuni rresht këtu rreth murit të gjithë dy nga dy sepse do t´ju numërojmë që t´ju transferojmë në burgun e Nishit... Nuk ka shkuar shumë kohë dhe kanë filluar të shtënat me mitralozë, minahedhës, snajperë, bomba, pushkë…

BEGZAD BALIU : Po pas ndërprerjes së sulmeve ?

BAJRAM MUSTAFA : Pas ndërprerjes së sulmeve  veç ishte terruar dhe ne shkuam e u vendosëm në stadiumin lartë mbi burg dhe kemi qëndruar aty deri në mëngjes. Mbrenda nuk ka hyrë askush të interesohet për ne ndërsa jashtë kemi parë në vendroje kryesisht gardian dhe të burgosur serbë që tani ishin veshur në rroba policësh dhe ishin armatosur.

BEGZAD BALIU : Ju kujtohen emrat e atyre që kanë shtënë mbi ju ?

BAJRAM MUSTAFA : Më kujtohet si njëri prej më të njohurve gardian Mitri i cili non stop ka gjuajtur drejt neve, deri në mëngjes. Gjatë natës të vdekurit i kemi lënë grupe grupe në kopsht dhe i kemi mbuluar me batanije ndërsa të plagosurit i morëm me vete dhe ua lidhnim plagët, gjymtyrët  etj., gjithkund ku ishin prekur nga plumbat apo pregjat e raketave.

Trupat e vrarë e të masakruar në burgun e Dubravës (Maj 1999)

BEGZAD BALIU : Po në mëngjes ?

BAJRAM MUSTAFA : Në mëngjes ka ardhur te karaulla zëvendëskomandanti Aca (mbiemrin nuk ia di) dhe ka thënë : Dilni bëhuni rresht këtu rreth murit të gjithë dy nga dy sepse do t´ju numërojmë që t´ju transferojmë në burgun e Nishit. Aty jemi ngritur i kemi marrë rrobat dhe gjithçka që kemi pasur sepse ashtu na ka urdhëruar dhe jemi radhitur. Nuk ka shkuar shumë kohë dhe kanë filluar të shtënat me mitralozë, minahedhës, snajperë, bomba, pushkë…

BEGZAD BALIU : Sa zgjati kjo ?

BAJRAM MUSTAFA : Rreth dy orë.

BEGZAD BALIU : U vranë shumë ?

BAJRAM MUSTAFA : Vetëm afër murit kanë qenë rreth 60 viktima dhe të plagosur të tjerë.

BEGZAD BALIU :Çka keni bërë ju në atë moment ?

BAJRAM MUSTAFA : Kush ka mundur të iki drejt ndërtesave poshtë, ka shpëtuar e kush është plagosur, vetëm nëse dikush e ka tërhequr zvarrë dhe marrë me vete përndryshe ai ka vdekur aty sepse nuk ka mundur kush t’ia jep ndihmën e parë. Ç´është e vërteta pasi u vendosëm nëpër pavione ne për pesëmbëdhjetë minuta u organizuam dhe duke sakrifikuar me kokë merrnim qebet me vete, shkonim zvarrë deri te i plagosuri dhe e hidhnim në  qebe e pastaj e tërhiqnim deri te pavioni C, ku ishte organizuar një ekip dhe u jepte ndihmën e parë. Pothuajse aq sa qonim të plagosur nga jashtë po aq nxirrnim të vdekur nga pavioni dhe i radhisnim para dere. Ua shënonim emrat dhe bënim listën e të vdekurve e të burgosurve.

[Permalink]

Flet Bajram Mustafa, ish i burgosur i burgut të Dubravës

Një pamje nga burgu i Dubravës ( 19-24 Maj 1999)

BEGZAD BALIU : Duke pasur parasysh edhe të dhënën e mëparëshme del se ju keni pasur listën e të burgosurve e të plagosurve. E dini kush e ka pasur atë dhe a besoni se ajo është ruajtur ?

BAJRAM MUSTAFA : Atëherë nuk kam pasur kohë të pyes se kush po e ruan listën dhe ku po e fshehë por e di se ajo është bërë dhe diku është e ajo do të dalë një ditë. Ka mundësi që ajo listë të gjendet e ruajtur edhe në burgun e Lipjanit.

Shpesh nëpër mure shënonim emrat tanë dhe fjalë e parolla të tjera si : Rroftë Kosova ! Rroftë UÇK ! Rroftë Adem Jashari ! etj.

BEGZAD BALIU : Po të tjerët ku u vendosën ?

BAJRAM MUSTAFA : Çdo pavion pothuajse ka pasur të burgosur por më së shumti ka pasur në podrum të kuzhinës. Në atë kohë aty kanë qenë rreth 300 veta.

BEGZAD BALIU :Atë kohë dhe më parë e më vonë shpesh keni qenë të bindur se nuk do të dalë askush i gjallë. Çka bënit që të leni një shenjë se kush ishte aty ?

BAJRAM MUSTAFA : Shpesh nëpër mure shënonim emrat tanë dhe fjalë e parolla të tjera si : Rroftë Kosova ! Rroftë UÇK ! Rroftë Adem Jashari ! etj.

BEGZAD BALIU : Me çka i shkruanit ato ?

BAJRAM MUSTAFA : Me gjithçka. Me gurë, me hekura e besa edhe me gjak ! Edhe me gjakun tonë. Nuk kemi harruar t’i shënojmë edhe emrat e atyre që janë vrarë. Ata ishin pjesa jonë më e ndijshme. Emrat ua kemi shkruar me gjakun e tyre.

BEGZAD BALIU : Atë kohë gjendeshin edhe disa që ishin në dhomat e burgut ?

BAJRAM MUSTAFA : Po në dhomat e burgut, krejt afër derës kryesore të hurjes së burgut, kanë qenë të vendosur grupi i Gjakovës. Ne një grup i yni shkuam ta nxjerrim nga pavioni. Ata ishin tani më të rrezikuarit por nuk e dinin dhe kishin frikë. I lutëm dy a tri orë dhe nuk dilnin. Thonin na kanë thënë gardianët që të mos dalim se do të ju vrasim. Atëherë i morëm kazmat e ca hekura të tjerë dhe ua thyem dyert. I nxorëm pothuajse me zor sepse i kishte kapur frika dhe tmerri dhe nuk guxonin as të shikojnë në oborr e le më të dalin vet jashtë e të bashkohen me ne. Më në fund dolën dhe i vendosëm në një vend të « sigurtë » në kuzhinë, ku ishim edhe ne. Më vonë shpesh na janë falënderuar gjakovarët për këtë. Nuk dua të parafrazoj, sidomos tani, por edhe ata shpesh e kanë përsëritur që vetëm vendosmëria jonë që ti nxjerrim nga aty ka bërë që ata sot të jenë gjallë. Në pozicionin që kanë qenë ata, shumë lehtë kanë mundur të asgjësohen, më në fund edhe ngjarjet që do të zhvillohen më vonë do ta dëshmojnë këtë.

Shpëtimi i të burgosurve nga Gjakova !

BAJRAM MUSTAFA : Në mbrëmje para se të filloj sulmi mbi të burgosurit dëgjuam se në pavionin e pranimit, në pavionin që gjendej pranë derës kryesore të hyrjes në burg, gjendeshin edhe tridhjetë të burgosur nga Gjakova. Vendosëm që të shkojmë….

BEGZAD BALIU : Kush shkoi ?

BAJRAM MUSTAFA : Unë dhe Halil Ademaj nga Prizreni. I thash « Halil, hajde shkojmë e i nxjerrim se kanë m’i vra krejt ! » Ata janë jo vetëm pak por edhe shumë afër derës e pikave të rojes. Pritej sulmi në çdo moment…

BEGZAD BALIU : Sulmi i NATO-s ?

BAJRAM MUSTAFA : Jo more, sulmi i të burgosurve serb, i policisë, ushtrisë etj. Shkuam. I lutëm rreth 15 minuta dhe më në fund vendosën të dalin e të bëhen bashkë me neve në podrumin e kuzhinës. Mirëpo kur dolën ata mbetën edhe nja katër a pesë të plagosur.

BEGZAD BALIU : Nuk i morën të plagosurit ?

BAJRAM MUSTAFA : Vetëm unë dhe Halili e kemi marrë nga një të plagosur, të tjerët ishin të tmerruar. Nëpër oborr duhej lëvizur shpejtë, kryesisht zvarrë dhe nga këndi i një ndërtese në tjetrën, ku besoje se nuk do të vrejnë apo më mirë me thanë në aso pozite ku besoje se nuk mund të kapë lehtë plumbi i pushkës, predha e  trombllonit etj.

BEGZAD BALIU :Ju kujtohet cilët kanë qenë ata ?

BAJRAM MUSTAFA : Nuk më kujtohet. Në atë rast nuk e kam ditur as emrin tim e jo më ta pyes si quhet ai që e mbaja në shpinë. Më në fund aty ka pasur nga dy e tre vëllezër ose kusheri që e kanë ditur emrin e njëri-tjetrit dhe të atyre që i kanë lënë. Ka qenë moment i vështirë dhe secili është përpjekur ta shpëtoj kokën e tij…

BEGZAD BALIU : A u plagos ndonjëri nga ata që dolën ?

BAJRAM MUSTAFA : Jo nga ai grup nuk u plagos askush dhe pasi i vendosëm në podrumin e kuzhinës u kthyem t’i marrim edhe të plagosurit tjerë, mirëpo nuk arritëm të shkojmë as në gjysmë të rrugës dhe policia e ushtria u rrasën në oborr dhe filluan të gjuajnë në drejtim të kuzhinës. Në fillim u skajuam që të presim mos po kalon ky sulm me qëllim që ne të vazhdojmë rrugën drejt të plagosurve, por kishte rrezik të qëndroje jashtë pas qosheve dhe u tërhoqëm. Sulmi zgjati rreth një orë e gjysmë… Nuk mundëm të shkojmë deri të nesërmen. Natën nuk kishte as një shansë të lëvizje nga snajperistët.  Gjatë asaj nate nuk ka pasur sulme të NATO-s dhe rreziku ishte i madh nga policët. Gjatë natës pësuan shumë të burgosur që sakrifikonin të dalin për të tërhequr të plagosur nga jashtë që kërkonin ndihmë, të burgosur që kërkonin të afërmit a shokët e zhdukur për një çast, të burgosurit që nxirnin jashtë të vdekurit, nga frika se edhe në mesin e të burgosurve mund të krijoheshin kriza të papërmbajtëshme mendore etj. etj.  Kur shkuam pamë se ishin të vrarë të gjithë. Ishin të masakruar… Me plumba dhe me bomba. Ua kishin hedhur bombat  në bark, në krye… !

BEGZAD BALIU : Po në mëngjes, si filluan ngjarjet ?

BAJRAM MUSTAFA : Dua të kujtoj një ngjarje që u zhvillua gjatë natës. Në mbrëmje ne kemi marrë kapakët e poqeve të neonit, i kemi rënditur në livadh dhe  me to e kemi shkruar fjalën Hellp! Pra ndihmë. Kishim besim se ato shkronja i kanë parë edhe aeroplanët e NATO-s sepse ato kanë qenë shkronja të mëdha. Çdo shkronjë ka qenë së paku dy metra.

BEGZAD BALIU : Kujt i shkoj mendja për këtë ?

BAJRAM MUSTAFA : Mendja i ka shkuar ndoshta shumë kujt por problemi ka qenë kush do të rrezikoj që të dal e t’i shkruaj ! E kishte rrezik por qëllimi ishte që së paku dikush ta dijë se jemi këtu, sepse ne e dinim se do të vriteshim të gjithë, më parë a më vonë… Kryesorja dikush ta dinte. Kështu që kur hynë në oborr i panë dhe filluan të shajnë e të bërtasin kundër neshë duke i shqelmuar kapakët në të gjitha anët. Natyrisht ata nuk guxonin të na sulmonin ku ishim shumë dhe aty vetëm sulmonin me bomba dore e me minahedhës e iknin por ku shihnin se janë pakë, p.sh. nga dy deri në pesë a gjashtë, nëpër shakta të ujit, podrume më të hapura dhoma izolimi etj., ata i masakronin me gjakftohtësi.

BEGZAD BALIU :A ka pasur shumë shakta ?

BAJRAM MUSTAFA : Po kanë qenë rreth njëzetë - tridhjetë shakta, ndoshta…

BEGZAD BALIU : Nga sa veta kanë mundur t’i kenë zënë ato shakta ?

BAJRAM MUSTAFA : Ka pas shaktë që i ka zënë pesë vetë por ka pasur shaktë që i ka zënë edhe njëzetë deri në tridhjetë veta. Kanë hyrë aty njëri mbi tjetrin dhe mbi ta janë hedhur bomba dore. Sigurisht në ato shakta nuk janë vrarë të gjithë sepse ata që kanë qenë në fund të shaktës kanë pasur dhjetë veta përmbi nuk i ka përshkuar bomba, por ka pasur shumë të plagosur. Në anë tjetër atje ku ishim ne në podrum rreth 400-500 vetë nuk kanë guxuar të afrohen, por kanë gjuajur rreth dy orë me snajperë, trombllone dhe bomba. Edhe në mëngjes pra e kanë përsëritur të njëjtin skenarë : duke hulumtuar shaktat dhe vendstrehimet tjera dhe duke sulmuar nga largë podrumin. Në të njëjtën kohë në mëngjes nga ne kërkohej që të dalim jashtë.

BEGZAD BALIU : Si vepruat ju në ato çaste? Ishte rrezik ta humbnit kontrollin jo vetëm me njëri tjetrin po edhe mbi vete !

BAJRAM MUSTAFA : Mendoj se jo. Ende ishim në gjendje të komunikonim ta ruanim rendin dhe ta mbanim gjendjen në duart tona. Fillimisht vendosëm që të mos dalim dhe kjo zgjati rreth dy orë. Ne u betuam që të mos dalim. « Më mirë të vdesim të gjithë bashk se të dalim e të na masakrojnë një nga një ! –i tham njëri tjetrit. Ne e dinim se do të jemi të vrarë ashtu apo kështu. U pëshëndetëm njëri me tjetrin, u hallashtisëm… !

BEGZAD BALIU : Megjithate ju vendosët që të dilni dhe të shihni çka po ndodh. Si u morë ky vendim ?

BAJRAM MUSTAFA : Po, u morë sepse filluan të na thrrasin disa nga ata që ishin dalur jashtë më parë, nga disa grupe tjera.

BEGZAD BALIU : Çka thonin ata ?

BAJRAM MUSTAFA : Dilni se nuk do të ndodhë asgjë, dilni… Nuk kemi pasur kohë të diskutojmë por e kemi ditur se ne ose ata në emër tonin do të masakrohen dhe  si arsyetim do të kenë këmbëngultësinë e sidomos rreth 50-60 të burgosurve që ishim në një podrum më thellë.

BEGZAD BALIU : Dhe dolët ?

BAJRAM MUSTAFA : Po dolëm. Na nxorën në livadh dhe me duar rreth qafe na urdhëruan që të ulemi në gjunjë dhe më vonë na drejtuan në drejtim të sallës së sportit. Aty na mblodhën të gjithëve.

BEGZAD BALIU : Të gjithëve… ?

BAJRAM MUSTAFA : Po, po të gjithë… Mendoj, të gjithë ata që dolën jashtë nga vendstrehimet. Pastaj, i morën disa të burgosur që t’i marim edhe të plagosurit, sepse thanë « po domë me e ditë sa jeni, pasi nesër do të ju dërgojmë në burgun e Lipjanit » ! Dolën disa të burgosur dhe i sollën edhe të plagosurit në sallë… Gjatë gjithë kësaj kohe na janë kërcnuar që të dalim e të vimë të gjithë sepse të gjithë ata që gjenden jashtë salle do të pushkatohen.

Shpëtoi duke u fshehur në miell !

BEGZAD BALIU : Sa mendon që keni qenë në sallë ?

BAJRAM MUSTAFA : Mendoj se kemi qenë mbi shtatëqind…

BEGZAD BALIU : Besonit që do të ju dërgojnë në burgun e Lipjanit ?

BAJRAM MUSTAFA : Jo aspak. Më shumë besonim se salla është e minuar dhe aty do të masakroheshim të gjithë…

BEGZAD BALIU : Megjithate kishte polic mbrenda…

BAJRAM MUSTAFA : Po polic kishte brenda, por ata ishin dy a tre vetë dhe të tjerët nuk rrinin aty, e sa për dy tre polic a të burgosur me maska sigurisht që serbët edhe mund t´i sakrifikonin për shtatëqind shqiptarë… Të tjerët rrinin në dritare me pushkomitrolezë. Aty na kanë mbajtur 3-4 orë deri sa i kanë mbledhur « të gjithë ». Pas kësaj erdhën e filluan të na bëjnë lajka. Na i sollën tre boksa cigare. Na thanë se na i kishte dërguar drejtori i burgut. Gjoja se po na numrojnë, na urdhëruan që të grumbullohemi në një qoshe dhe të na mbështetin për muri duke na thënë se duam ta dijmë sa autobusa e kamiona duhet t’i porosisim për ju. Kemi dyshuar gjatë gjithëkohës se duke na grumbulluar në një qoshe do të na hedhin benzinë a naftë dhe do të digjemi të gjithë, në emër të sulmit të NATO-s, por nuk ndodhi kështu. Pas gjithë kësaj na thanë se jeni të lirë dhe mund të dalim e të përgatisim madje edhe bukë për të burgosurit.

Kur kemi dalur nga salla dhe kemi fituar njëfarë lirie për të lëvizur në podrumin e ndërtesës së ujit kemi gjetur tetë vetë të pushkatuar.

BEGZAD BALIU : Ju kujtohet emri i ndonjërit prej të vrarëve aty ?

BAJRAM MUSTAFA : Po, më kujtohet një Petrush Perlazi i anës së Prizrenit, një Fejza…

BEGZAD BALIU : A kanë qenë ata të burgosur të mëhershëm apo që i patën sjellur para luftës ?

BAJRAM MUSTAFA : Ka pasur edhe aso të parë edhe të dytë… harrova të themë se për aq sa di unë vetëm një ka shpëtuar nga ata që janë fshehur. Njëri ishte futur në miell dhe si duket policëve nuk ju ka kujtuar që ta hulumtojnë, ashtu që vetëm kur kemi shkuar ne ai na ka dëgjuar dhe ka guxuar të dal nga mielli.

Gjatë kohës sa ishim ne në burg policia pat sjellur në burg rreth 300-400 lopë, kuaj e kafshë të tjera të cilat i plaçkitnin kryesisht nga fshatrat përreth. Patën sjellë edhe shporeta, miell e gjëra tjera ushqimore, madje edhe dru poashtu të vjedhura, të gatshme vetëm për përdorim. Në mesin e gjërave ushqimore ka pasur edhe pako të tëra me vaj, sheqer, njëfarë si keçap nëpër kanta të mëdha si dhe ndihma të tjera ushqimore të sjellura nga organizatat humanitare ndërkombëtare. Ne i shfrytëzuam ato dhe organizuam përgatitjen e ushqimit së pari për të plagosurit dhe ata që e jepnin ndihmën e parë për ta ose që përgjithësisht ndihmonin të plagosurit në sallë. Ndoshta për ju duket e çuditëshme por të gjithëve atë ditë dhe atë natë ju kemi shpërndarë petulla dhe njëfar si gjelle me keçap për më të smurit, të përgatitura nga furrëtarët dhe gjellëbërsit e kuzhinës.

Në mesin tonë kam njohur edhe të tjerë…

BEGZAD BALIU : Nuk ju kam pyetur, a ka pasur të burgosur të nacionaliteteve të tjera në burgun e Dubravës, të cilët janë trajtuar në të njëjtën masë me të cilën jeni trajtuar edhe ju?

BAJRAM MUSTAFA : Po me sa di unë me ne ka qenë edhe një Xhevat Daçiqi rreth 27-vjeçar, nga Rozhaja, më duket babën e ka pasur shqiptarë e nënën muslimane! Ai me disa shqiptarë ka qenë njëri prej organizatorëve për përgatitjen e ushqimit…

BEGZAD BALIU : Përçka ka qenë i burgosur ai ?

BAJRAM MUSTAFA : Ka qenë i burgosur ordiner.

BEGZAD BALIU :Po të tjerë. Romë nuk ka pasur ?

BAJRAM MUSTAFA : Po ka pasur. Kanë qenë së paku edhe dhjetë romë të cilet nuk janë ndarë nga ne…

BEGZAD BALIU : Përse kanë qenë të burgosur ata ?

BAJRAM MUSTAFA : Të burgosur ordiner.

BEGZAD BALIU :Po të vrarë e të plagosur a ka pasur në mesin e tyre ?

BAJRAM MUSTAFA : Po, ka të vrarë… Me emër e di një Shabanin. Ka qenë nga Mitrovica. Ai ka tentuar të iki nga burgu i Dubravës të shtunën në mbrëmje, dmth më 20 maj. Ai është vrarë së bashku me tetë a nëntë të tjerë posa e kanë kaluar murin e burgut.

BEGZAD BALIU : Po të tjerë a ka pasur që kanë pasur sukses të kalojnë rrethimin ?

BAJRAM MUSTAFA : Po ka qenë edhe një që ditën e parë të sulmit të NATO-s ka pasur sukses të shkojë deri në Klinë apo Istog, nuk e di mirë. Mirëpo e kishin zënë dhe e kthyen. Të nesërmen në mbrëmje ai i mori edhe shtatë a tetë veta dhe iku, por nuk shkuan as pesëmbëdhjetë minuta dhe i dëgjuam pushkët. Ata i vranë !

BEGZAD BALIU : Të kujtohet emri i tij ?

BAJRAM MUSTAFA : Më kujtohet vetëm emri i tij, Arsim, nga Podujeva.

BEGZAD BALIU : A ka pasur sulme atë ditë dhe gjatë natës ?

BAJRAM MUSTAFA : Jo, sulme nuk ka pasur ndërsa gjuajtje të herë pas herëshme po. Ndoshta frikoheshin se dikush do të dalë jashtë murit. Po, gjuhej kryesisht përpjetë. Po, ne deri në mbrëmje kemi ngrënë bukë të gjithë dhe posa ka rënë terri ne jemi ndarë në dy grupe të mëdha dhe jemi « fshehur » kryesisht në dy pavione : B 1 dhe B2.

BEGZAD BALIU : Po të plagosurit ?

BAJRAM MUSTAFA : Ata që ishin të plagosur shumë kanë mbetur në sallë ndërsa ata që ishin më pak të plagosur janë vendosur në pavione me të cilët kishte edhe të burgosur të tjerë që kujdeseshin për ta. Kështu deri në mëngjes ?

Transferimi në burg të Lipjanit

BEGZAD BALIU : Në mëngjes ?

BAJRAM MUSTAFA : Në mëngjes erdhën dhe na rreshtuan. Na thanë t´i marrim rrobat e qantat, të gjitha ato që i keni dhe ne i morëm çka patëm, por në fund na urdhëruan që t’i lëmë të gjitha dhe të dalim vetëm me duar në xhepa. Jemi dalur të gjithë te dera. Na kanë hypur në autobusa dhe na kanë drejtuar për në burgun e Lipjanit.

BEGZAD BALIU : Ju kujtohet sa autobusa kanë qenë ?

BAJRAM MUSTAFA : Më kujtohen diku tetë autobusa, por ka pasur edhe kamiona në të cilët kanë qenë të vendosur të plagosurit. E di se autobusat kanë qenë autobusë privat që ua kishin marrë shqiptarëve nga Peja, Istogu dhe rrethina… Unë kam qenë në autobusin « Kaltrina Tours ». Rruga ka zgjatur rreth dy orë.

BEGZAD BALIU : A keni vërejtë diçka të veçantë rrugës ?

BAJRAM MUSTAFA : Rrugët kanë qenë të mbushur me çetnik e paramilitarë, romë të veshur në unformë që rrugës bërtisnin, fyenin, maltretonin…

BEGZAD BALIU : Edhe juve në autobus…

BAJRAM MUSTAFA : Me na ndalë na kanë ndalur por kanë hyrë vetëm në derë dhe na kanë sharë, ndërsa nja dy autobusë mbrapa nesh kam dëgjuar se i kanë maltretuar më shumë. Rrugës kamë parë shumë shtëpi. Lagje e fshatra duke u djegur. Ende nuk më hiqet nga mendja momenti kur i pashë duke u djegur shtëpitë e dajëve në Dobrevë, tek po digjeshin. Kisha besim të madh se aty në themele digjej edhe gjyshi im bashkë me librat e vjetra të Fishtës që i ruante tash e mbi 50-vjetë dhe ua recitonte mysafirëve netëve të gjata të dimrit. Nuk e di ndoshta kam menduar më gjatë por nuk besoj… Nuk e kemi ditur fundin tonë. Kemi luftuar si ta zgjasim jetën edhe një sekond, por jeta megjithatëë nuk kishte asnjë kuptim.

Nata me kujë, vaj e  thirje grashë e fëmijësh…

BEGZAD BALIU : Në burgun e Lipianit, si e keni gjetur gjendjen ?

BAJRAM MUSTAFA : Në Lipian e kemi gjetur gjendjen si në çdo burg. Kemi gjetur edhe të burgosur të tjerë. Ata kanë kanë qenë në pavionin numër 4 dhe disa të tjerë në tip të lirë  por nuk kemi pasur kurrfarë kontakti me ta.

BEGZAD BALIU : Ku ju vendosën juve ?

BAJRAM MUSTAFA :Neve na kanë vendosur në pavioni 1, 2 dhe 3.

BEGZAD BALIU : Po të plagosurit ?

BAJRAM MUSTAFA : Në njëfarë shtëpie të shëndetit.

BEGZAD BALIU : Si ju kanë pritur aty ?

BAJRAM MUSTAFA : Si në të gjitha burgjet. Së pari dajakun e pastaj mbrenda.

BEGZAD BALIU : Sa të burgosur beson se kanë qenë aty ?

BAJRAM MUSTAFA : Vetëm në pavionin 2 kemi qenë mbi 240. Pavioni një dhe tre kanë pasur pak më pak.

BEGZAD BALIU : A ka pasur polic apo gardian shqiptarë aty ?

BAJRAM MUSTAFA : Nuk e di por flitet se e kanë parë Gani Tarën, gardian.

BEGZAD BALIU : Si keni kaluar aty ?

BAJRAM MUSTAFA : Shumë keq. Pesë vetë kemi marrë një çerek gote me gjellë. Kemi fjetur në tokë…

BEGZAD BALIU : Ndonjë gjendje të veçantë ?

BAJRAM MUSTAFA : Gjatë kohës sa kemi qenë ne aty i kemi parë duke i nxjerrur katër të vdekur nga stacionari.

BEGZAD BALIU : Ju kujtohet emri i ndonjërit prej tyre ?

BAJRAM MUSTAFA : Jo, vetëm e di se ata kanë qenë me ne të plagosur që në burgun e  Dubravës. Kemi qenë të lodhur dhe të traumatizuar për të mbajtuer mend emra njerëzish. Po ua jap vetëm një detaj. Ne ishim disa vetë në një dhomë dhe çdo aeroplanë që dëgjonim se po sillej në qiell ne turr e vrap njëri mbi tjetrin, kush arrinte i pari, strukeshim në një qoshe të dhomës. Nuk e di si kemi shpëtuar me mend, nuk e di si e kemi mbajtur mend emrin tonë. Ndoshta falë njerëzve të mençur e burrave të vendosur që kemi pasur rreth vetes e ata, sidomos të burgosurit politik kanë pasur mend edhe për veti edhe për ne… Qe besa edhe sot unë nuk jamë liruar nga ajo traumë. Posa ta dëgjoj një zhurmë në qiell nuk mund të rri pa shikuar lartë…

Një ngjarje shumë e veçantë, jo vetëm për kohën e qëndrimit në burgun e Lipjanit por edhe në gjithë jetën time ka qenë një natë para se të na transferonin në burgun e Nishit. Atë natë është bërë transferimi i grave nga burgu i Lipjanit në burgun e Pozharevcit. Nuk i kemi parë, por i kemi pasur afër. Kemi dëgjuar kujë e zhurmë, vaj, thirrje, zhurmë policësh… Atë natë ka qenë një tragjedi e madhe në jetën e tyre dhe në jetën tonë. Në shpirtin tonë ka pasur dhembje dhe trishtim më shumë se sa kur na kanë mbështetur për muri për të na pushkatuar. Ishte vështirë të dëgjos e të mos mund të ju ndihmosh motrave e nënava shqiptare. Ishte më vështirë se sa kur vetë para 20 ditëve gjendeshim para të masakruarve në burgun e Dubravës dhe na kërkonin ndihmë…

BEGZAD BALIU : A keni dëgjuar zëra fëmijësh ?

BAJRAM MUSTAFA : Po, kemi dëgjuar edhe zëra fëmijësh… Shumë apo pak nuk e di se veshtë na kanë ushtuar e mendjen nuk e kemi pasur me vete por…

BEGZAD BALIU : Sa ka zgjatur kjo ?

BAJRAM MUSTAFA : Ka zgjatë, së paku dy orë… Dhe më në fund u çetësua çdo gjë, ..vdiç… Më vonë kemi dëgjuar se i kanë dërguar në Pozharevc.

BEGZAD BALIU : Sa keni qëndruar në burgun e Lipjanit?

BAJRAM MUSTAFA : Shtatëmbëdhjetë ditë. Pra, jemi vendosur më 24 maj nga burgu i Dubravës jemi transferuar në Burgun e Lipjanit dhe pas 17 ditësh, më 10 qershor jemi transferuar në burgun e Nishit.

BEGZAD BALIU : A kanë mbetur të burgosur të tjerë në burgun e Lipjanit ?

BAJRAM MUSTAFA : Po, kanë mbetur disa që kanë qenë me dënime të vogla dhe me sa kemi dëgjuar ne ata janë liruar. Flitej se ndonjërin edhe e kanë vrarë por unë nuk di asgjë konkretisht dhe ndoshta ka qenë vetëm fjalë goje. Sidoqoftë kush ka qenë aty dihet dhe nëse mungon sot, kjo dmth se ato fjalë nuk kanë qenë vetëm fjalë.

Çlirimi shpirtëror i gardianit serb

BEGZAD BALIU : Ditën e nënshkrimit në mes të trupave të NATO-s dhe ushtrisë Jugosllave ju jeni transferuar në Burgun e Nishit ? A keni qenë të njoftuar për dorëzimin e ushtrisë jugosllave dhe për rrugën që keni bërë ?

BAJRAM MUSTAFA : Rrugës na kanë malltretuar dhe rrahë deri në Nish, nuk na kanë lënë ta ngrejmë kokën me shiku kah po na çojnë e ne nuk e dinim se po na dërgojnë për Nish ? Duart i kemi pasur të lidhura me litarë dhe perdet e dritareve kanë qenë të lëshuara…Vetëm një shenjë më kujtohet kur na e dha një gardian. Diku në mes të Podujevës e Prokuples një gardian mori frymë thellë dhe duke lëshuar një ofshamë tha : « Eh tash jemi në Serbi, kjo është Serbia…

BEGZAD BALIU : Ku besonit se po ju dërgojnë ?

BAJRAM MUSTAFA : Mendonim se po na dërgojnë në kufi të Shqipërisë apo të Maqedonisë.. Flitej gjithqysh… Që janë duke u zhvilluar biedime e kemi ditur por se është nënshkruar marrëveshja, nuk e kemi ditur.

Ukshin Hoti – njeri për të gjitha kohërat !

BEGZAD BALIU : Një pyetje e pashmangshme. A e keni njohur Ukshin Hotin ?

BAJRAM MUSTAFA : Unë nuk e kam pasur në pavion, ai ka qenë në pavionin numër 2, por mund të themë se të gjithë kemi ditur diçka për te dhe kemi pasur konsiderata të mëdha të gjithë të burgosurit. Bie fjala shpesh e kemi përcjellur për dritare dhe e kemi përshëndetur kur ai shkonte në kuzhinë dhe e di se zakonisht përcillej edhe nga njerëzit tanë, edhe pse askush nga ne nuk e ka pasur jetën të sigurtë. Gjithmonë i jemi frikësuar eleminimit të tij.

BEGZAD BALIU : A ka pasur shenja nga autoritetet e burgut për një gjë të tillë ?

BAJRAM MUSTAFA : Po, ka pasur nga të dy anët. Ka pasur gardian që janë sjellur në mënyrë arrogante ndaj tij, pikërisht pse e kanë ditur me kë kanë të bëjnë, por ka pasur edhe gardianë që i janë përulur autoritetit të tij.

BEGZAD BALIU : Si e keni pritur largimin e tij nga burgu ?

BAJRAM MUSTAFA : Me keqardhje. Nuk e dinim çfarë fati e priste dhe e ndjenim veten të vetmuar, pa mbrojtjen morale të tij. E kemi përcjellur dhe përshëndetur një numër i madh i të burgosurve. Natyrisht në mënyrën tonë, për dritare… Ishte ditë e dielë. Kishte dy kofera në dorë. E pamë se po dilte ai dhe me të ishin katër gardian…

Në mesin e të burgosurve flitej se largimi i tij lidhet me vendimin e NATO-s për ta bombarduar burgun. Drejtori e ka pasur këtë informatë dhe prandaj e ka larguar Ukshinin një ditë përpara. Kjo shpjegohej atëherë dhe shpjegohet edhe sot në mesin e të burgosurve se ata kanë dashur ta ruajnë Ukshinin dhe Ukshin Hoti është gjallë! Natyrisht ne jemi frikësuar se mos ate po e marrin që ta përpunojnë për nevoja të veta! Natyrisht ka pasur edhe informata të tjera kryesisht senzacionale, të cilart këtu nuk më duke interesant të thuhen, por po ua tregoj vetëm një fakt që më ka bërë përshtypje pasi jam transformuar në burgun e Nishit. Shkova në stacionar dhe një i burgosur serb aty më ka pyetur për fatin e Ukshinit. I thashë që nuk është me neve. Jam takuar me të burgosur serb që me Ukshinin kanë qenë në burgun e Sremit dhe më kanë thënë : Ai është njeri i  madh dhe shumë i dijshëm, është njeri për të gjitha kohërat !

Burgu i Nishit

BEGZAD BALIU :A keni gjetur të burgosur shqiptarë aty ?

BAJRAM MUSTAFA : Kur kemi shkuar atë ditë jo ? Ata i kishin hequr dhe i kishin dërguar në një « pushimore » ?

BEGZAD BALIU : Sa të burgosur kanë qenë ata ?

BAJRAM MUSTAFA : Rreth 50 vetë.

BEGZAD BALIU : Si i keni pasur kushtet në Burgun e Nishit ?

BAJRAM MUSTAFA : Të rënda. Tortura, ushqim i kufuzuar rreth gjashtë muaj me radhë…

BEGZAD BALIU : Pas sa kohësh keni pasur vizitën e parë nga një organizatë ndërkombëtare apo anëtarë familjeje ?

BAJRAM MUSTAFA : Pas tre muajsh.

BEGZAD BALIU : Për çka janë interesuar ata më shumë ?

BAJRAM MUSTAFA : Kryesisht për evidentim… Janë interesuar më shumë për rastin e Dubravës.

BEGZAD BALIU : Po nga anëtarët e familjes ?

BAJRAM MUSTAFA : Pas më shumë se katër muajsh a pesë. Fillimisht kanë ardhur kryesisht nënat. Atëherë kemi dëgjuar për herë të parë se nga Kosova janë tërhequr të gjitha forcat e armatosura. Janë shpërndarë pako dhe langje për të gjithë, sa ka pasur.

BEGZAD BALIU : Po për shokët tjerë a keni pasur informata të tërthorta ?

BAJRAM MUSTAFA : Po, kemi marrë informata përmes letrave të ndryshme dhe sidomos përmes atyre që transferohen nga burgu në burg për t’iu shqiptuar dënimet. Nga letrat kemi kuptuar se në Burgun e Sremit dhe të Leskocit gjendja është më e vështirë. Gjatë kësaj kohe kemi dëgjuar se në Burgun e Sremit gjenden edhe 700 kroat - rob lufte.

BEGZAD BALIU :Si e keni marrë vesh këtë ? A mund të na thoni diçka më shume¨ ?

BAJRAM MUSTAFA : Po, ja kështu, përmes këtij lloj komunikimi. I kanë zbuluar shqiptarët por një kohë të gjatë nuk kanë guxuar t’i tregojnë. Unë nuk di asgjë më shumë, por është përfolur kjo atje dhe kaq di edhe unë.

BEGZAD BALIU : Cila është ana shpirtërore e të burgosurve ?

BAJRAM MUSTAFA : Të burgosurit janë shumë mirë të organizuar prandaj edhe shpirtërisht gjenden mirë. Ndihmojmë njëri tjetrin me cigare e ushqim për ata që nuk kanë vizita, ju e dini se ne të gjithë - kush më shumë e kush më pak kemi pësuar trauma të luftës dhe kemi nevojë për një fjalë të mirë, të mençme, udhëzuese për jetë…

BEGZAD BALIU : A është ndërmarrë diçka që të tejkalohen sidomos traumat ?

BAJRAM MUSTAFA : Nga autoritetet e burgut jo, ndërsa nga tanët po. Takohen njerëzit rregullisht dhe bisedohet në aspektin pozitiv për të arriturat e Kosovës, për heqjen qafe të policisë e ushtrisë serbe, pra nuk do të ketë policë e ushtri serbe, as romë të organizuar për të bërë krime mbi shqiptarët,… Ne jetonim duke ëndërruar si duket ajo Kosvë e lirë sot, të cilën e kemi ëndërruar dje të gjithë, si punohet pa frikë e trishtim në Kosovën e lirë sot, si ndërtohet sot ajo nga dora shqiptare dhe ndihma ndërkombëtare… Pra, ne i shërojmë plagët me ëndërrat për Kosovën të cilën e bëni ju sot. Dhashtë zoti e të mos i zhgënjejmë ata që janë gati të jetojnë edhe 20 vjetë në dhunën serbe vetëm që pas njëzetë vitesh ta shohin Kosovën e ëndërruar.

BEGZAD BALIU : Pas gjithë asaj katrahure që keni përjetuar, cila është shpresa që i mban të burgosurit se do të lirohen së shpejti një ditë?

BAJRAM MUSTAFA : Në fillim kemi pritur me javë, dy javë dhe muaj. Kështu kanë shkuar shumë ditë, shumë javë e shumë muaj… Ka pasur besim se do të nënshkruhen marrëveshje për t’u liruar të gjithë. Kemi besuar se edhe në anën e shqiptarëve do të ketë të burgosur dhe ata do të na këmbejnë një ditë : të gjithë me të gjithë apo…. Madje kjo shpresë ende nuk është fikur për këmbim. Njerëzit nuk mund të besojnë se i kemi lëshuar serbët ta lëshojnë Kosvën ashtu pa një therrë në këmbë e në anën tjetër e kemi ditur se në Serbi gjenden gjithë ata të burgosur.

BEGZAD BALIU : Ju jeni liruar me 18 shkurt 2000, si e keni parë Kosovën ?

BAJRAM MUSTAFA : Pas gjithë atyre krajateve që kam kaluar, përsëri e ndjej veten të lumtur. Kam shpresë në angazhimin e organizatave qeveritare dhe joqeveritare dhe aq sa kërkohet do të ndihmojë edhe unë.

        ___________                                                     

• Kjo intervistë me disa shkurtime është botuar në revistën “Pasqyra: “Burgu që ndjek, (Intervistë me Bajram Mustafën), Pasqyra, v.II. nr. 17, 26 mars 2000, f. 4-5. dhe Emrat tanë i kemi shkruar në mure me gjakun tonë (pjesa e dytë), Pasqyra, v.II. nr. 18, 31 mars 2000, f. 16.”

[Permalink]

                    Intervista nga Kosova, ekskluzivisht për gazetën “Ndryshe”

Intervstoi: Apostol Duka

Apostol Duka: - Duke e lënë mënjanë modestinë, mund të them se unë, që guxoj të flas sot me të madhin Adem Demaçi dhe t’i bëj lloj-lloj pyetjesh, jam një njohës jo i keq i disa problemeve. Në Shqipëri, janë përmendur edhe emra të tjerë të politikanëve nga Kosova që kanë qenë në shërbim të jugosllavëve. Duke analizuar këtë situatë, Enver Hoxha e ka quajtur Sinan Hasanin “qen serb” e po me këto tone ka folur edhe për Veli Devën. Unë nuk i paragjykoj. Në fund të fundit, i kanë shërbyer padronit që i mbante me bukë, por gjithsesi, ju keni këndvështrime shumë më të argumentuara. Cili është mendimi i Adem Demaçit për ta?

Adem Demaçi: - Po shiko, ishte një shtresë e komunistëve shqiptarë, të cilët u lidhën me Partinë Komuniste Serbe. Ata mendonin se komunizmi nuk do të humbiste kurrë, se do të ishte e do të sundonte për jetë të jetëve. Prandaj edhe jetën dhe veprimtarinë e tyre, jua përshtatën atyre kushteve. Por duhet thënë se, në situata të caktuara, kur kanë pasur mundësi të ndihmonin diçka, kanë ndihmuar. Fadil Hoxha, për shembull, mbetet gati i paqortueshëm në këtë drejtim. Në vitin 1974, sikur Fadili të kishte ditur të vepronte siç duhej, ai do të mbetej heroi ynë. Hero, asnjë nga këta komunistë shqiptarë nuk është. Atdhetarë mundet, por heronj nuk janë.

- A mund të përmendni emra, iu lutem?

Adem Demaçi: - Po juve i përmendët vetë, duke “harruar” Mahmut Bakallin. Këta zotërinj, kanë qenë shumë të implikuar në shërbim të UDB-së dhe të shtetit jugosllav. Kështu që ajo që ndoshta e kanë ëndërruar dhe e kanë dashur në shpirt, nuk ka gjetur shprehje dhe më vjen keq që nuk gjej sot asnjë fjalë të mirë për ta. Sinan Hasani dhe Veli Deva janë gjallë. Me Sinanin, unë kam pasur marrëdhënie shumë të mira. Kur kam dalë nga burgu i parë, është munduar edhe të më ndihmonte.

- Çfarë funksionesh kishte në atë kohë Sinan Hasani?

Adem Demaçi: - Ai ka arritur të bëhet deri edhe nënkryetar i Federatës Jugosllave. Lart ka arritur, sepse atë e përdornin si një kukull, për të thënë ja, shqiptarët i kanë të gjitha të drejtat, njëri prej tyre është edhe nënkryetar i Federatës... Atëherë, na thoshin ne të tjerëve, çka doni juve, çka bëni, çka mendoni. Dhe ai, Sinani, i luante të gjitha ato role. I luante, sepse nuk kishte nga t’ia mbante. Edhe Fadil Hoxha gjithashtu. Por dua të them përfundimisht se, të gjithë këta politikanë komunistë, kanë luajtur në jetë role të imponuara dhe, kur kanë pasur mundësi të japin ndonjë ndihmë, e kanë bërë. Përveç Ali Shukriut, përveç Kolë Shirokës e ndonjë tjetri, të cilët kanë qenë më të përkushtuarit dhe më besnikët e regjimit jugosllav.

- Bacë, juve u caktuat paraprakisht të bënit pjesë në grupin negociator që do të merrte pjesë në Konferencën e Rambujesë...

Adem Demaçi: - Gaboheni. Unë nuk kam qenë në Rambuje.

- Mund ta thoni arsyen se përse nuk keni qenë?

Adem Demaçi: - Thjesht sepse nuk kam pranuar të shkoj, sepse kam qenë kundër që të shkohej në ato negociata, sepse, paraprakisht, ishin formuluar dhe nënshkruar një dokument me dhjetë pika, të cilat ishin të panegociueshme. Në se merrej vendimi politik për të shkuar në Rambuje, këto dhjetë pikat duhet të ishin kushti kryesor, ato duhet të konsideroheshin të mirëqena a priori dhe pastaj të fillonin bisedimet. Dhe ato ishin të gjitha në favor të serbëve. A mund të shkohej në Rambuje, kur dukej se vendimet ishin marrë qysh më parë kundër nesh?!...

- I mbani mend ato dhjetë pika? Mund t’i përmendni?

Adem Demaçi: - Pika kryesore ishte që të pranohej integriteti i shtetit jugosllav, të pranohej Kosova si pjesë e pandarë e këtij shteti.

- Kjo do të thotë se pjesëtarët e delegacionit që shkoi në Rambuje, e pranuan këtë klauzolë?

Adem Demaçi: - Absolutisht, po! Pa asnjë mëdyshje, sepse të gjitha pikat e tjera ishin në funksion të kësaj që thashë. Një pikë tjetër, për shembull, ishte që të pranoheshin konkluzat e Konferencës së Helsinkit, sipas të cilave asnjë marrëveshje nuk mund të arrihet, pa pajtimin dhe pëlqimin e të dyja palëve. A mund të pajtohej Kosova me Serbinë, a mund të rrinë në një vathë ujku me qengjin?

-Si mendoni sot, a ishte Rambujeja një pikë kthese në historinë e popullit të Kosovës, apo ngjarjet e mëvonshme e shndërruan atë në një formalitet që nuk mund të shmangej nga ndërkombëtarët, veçanërisht nga amerikanët?

Adem Demaçi: - Unë mëndoj se Zoti na shpëtoi, sepse po të silleshin serbët ashtu siç priti bota që do të silleshin, po të sillej Milosheviçi më së pari, po ta pranonte dhe ta nënshkruante dokumentin e Rambujesë, Serbia do të ishte këtu dhe ne të dy nuk do të bisedonim dot në Pallatin e Rinisë. Sepse ai dokument parashihte praninë e ushtrisë serbe, praninë e policisë serbe, të shërbimeve të fshehta etj.

- Serbët këmbëngulën për të mbajtur gjithçka që kishin dhe humbën gjithçka?

Adem Demaçi: - Kështu duket. Historia e ka vërtetuar se, në momente delikate, juntat fashiste e humbasin toruan dhe bëjnë gabime trashanike. Gjithçka serbët edhe nuk humbën, sepse, megjithatë, ata, falë bashkësisë ndërkombëtare, e cila llogarit me Serbinë, bën kombinacione me Serbinë, përpiqet ta qasë Serbinë në Bashkimin Evropian, në NATO etj., për ta ndarë nga Rusia, me pakon Ahtisari kanë marrë aq sa nuk ka shembull në historinë e njerëzimit. As në Evropë dhe në asnjë kontinent tjetër, nuk ka ndodhur që një pakicë me pesë për qind të fitojë të drejta të tilla dhe të ketë mundësi të tilla për t’iu imponuar shumicës.

- Një pyetje, që ndoshta do të jetë nga të fundit, për të lënë një takim tjetër në Shqipëri, siç premtuat...

Adem Demaçi: - Hajde, ishalla është e fundit, sepse e zgjatëm shumë. Thamë gjysmë ore dhe e bëmë një orë.

- Në dimrin e vitit 1944, në Kosovë e Metohi dhe në disa nga trojet e tjera të shtetit jugosllav, hynë brigadat partizane shqiptare. Si e gjykoni juve rolin e tyre, ka qenë pozitiv, apo negativ?

Adem Demaçi: - Shikoni, kjo ishte dinakëria e madhe e Titos. Pas fitores mbi fashizmin, jugosllavët llogarisnin në Kosovë një kryengritje mbarë popullore, që ndoshta nuk do të kishte të pushuar deri në çlirimin e plotë të saj. Këtë kryengritje, nuk do ta kishin të lehtë ta shuanin, sidomos në Drenicë. Një problem tjetër i madh për ta ishte se do të komprometoheshin para botës, në se do të hynin në luftë të armatosur e të përgjakshme kundër kryengritësve shqiptarë. Bash në këto momente të vështira e delikate, Enver Hoxha i bëri Titos një shërbim të madh. Ai dërgoi këtu brigadat partizane shqiptare, të cilat luajtën rolin e ftohjes së ngjarjeve dhe zbutjes së gjakrave. Sapo hynë ato, në të gjitha hapësirat e Kosovës, në të gjitha organizimet ushtarake të saj, u përhap fjala: “Shpërndahuni, vllazën, se nuk luftojmë vëllau me vllaun...” Ai ka qenë grushti më i madh kundër Kosovës, lëre se si është interpretuar më vonë nga historiografia e politizuar shqiptare. Jugosllavët nuk e patën të vështirë t’i fusnin shqiptarët në këtë rol, sepse punët në Shqipëri kishin ndryshuar në favor të tyre që në vitin 1943, pas Mukjes.

-Kam biseduar me ish-luftëtarë të UÇK-së dhe të gjithë një zëri thonë se Adem Jashari ishte komandanti legjendar. E saktë?

Adem Demaçi: - Shikoni, bërthama e Prekazit, me Ademin në krye, por edhe me babën e tij, Shabanin, Hamzanë dhe me të tjerë, ka qenë organizimi më i fuqishëm dhe më i vendosur. Rreth saj, ka pasur edhe bërthama të tjera, më të afërta ose më të largëta, por vendimtare për lirinë dhe fitoren tonë ka qenë vetëflijimi i Adem Jasharit dhe i familjes së tij.

Pas ngjarjeve të janarit, unë ia kam dërguar njeriun Adem Jasharit. Ka qenë Rexhep Uka, shok i imi. I kam thënë, thuaj Ademit se lufta e deritanishme ka qenë vetëm provë, që serbët të shohin se sa jeni juve të armatosur, sa jeni të vendosur, sa vetëdije keni etj. Por ata kanë vendosur që bërthamën tuaj ta shkatërrojnë përfundimisht. Në se ju jeni të vendosur që ta vazhdoni kryengritjen, atëherë forcat më të shumta duhet t’i nxirrni nga rrethi, sa ende ai nuk është mbyllur. Kurse të tjerët që do të mbeten, duhet të bëjnë rezistencë të fuqishme, sa të jetë e mundur. Dhe Ademi iu përgjigj Rexhepit: “O Rexhë, unë e di çka po thotë baca Adem. Por thuaji Bacës se, me bo vaki me u tërhjekë unë, tërhiqen krejt... Kështu që unë e kam sosë të qëndroj me të gjitha!...”

- Dhe ai e sosi.

Adem Demaçi: - E sosi, sepse ende ishte ai tymi çlirimtar që shkonte dhe nuk merrte dot flakë. Akti i tij heroik, ishte hkëndija që i dha flakë zjarrit të lirisë së Kosovës dhe prandaj luftëtarët këmbëngulin me shumë të drejtë. Adem Jashari ka qenë dhe mbetet komandanti i përjetshëm legjendar i Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës.

- Adem Jashari është vetëflijuar me ndërgjegje?

Adem Demaçi: - Pa diskutim! Vendimi për t’u vetëflijuar është marrë me gjakftohtësi nga të gjithë familjarët e tij. Në të kundërtën, Ademi i kishte të gjitha mundësitë t’i largonte njerëzit, ose, të paktën, të rezistonte dhe të vetëflijohej i vetëm. Unë jam dëshmitar për këtë, që ia kam çuar njeriun, ma ka kthyer përgjigjen dhe sot gjej rastin ta them edhe një herë me zë të lartë këtë të vërtetë të madhe. Adem Jashari është ndoshta heroi më i madh i të gjitha luftrave të popullit shqiptar nëpër shekuj. Akti i tij është i pashembullt dhe i papërsëritshëm.

Po kështu ka ndodhur edhe me Femi Lladrovcin. Unë i thashë: “O Femi, po pse hytë, more në Bardhosh?...” Kishin ardhur tetë kilometra afër Prishtinës, or zotëri! O Bacë, më tha, as e kam mendu, as kam thanë që duhet me hy çitu. Por, mbasi hymë, nuk kemi me dalë kurrë, veçse të vdekur. Shiko, i thashë, lufta e pranon edhe sulmin, edhe tërheqjen, prandaj mos u bëj kokëfortë. Po, Bacë, po për mua lufta ka vetëm sulmin. S’ka tërheqje! Ky ishte ai origjinaliteti i kryengritjes shqiptare, ky ishte vetëflijimi i madh i njerëzve me karakter të pamposhtur, të cilin lufta guerile nuk e njeh. Lufta guerile ka si qëllim që të shpëtojë forcat dhe armatimet dhe të vazhdojë më tej. Mirëpo pa gjak dhe pa flijim, nuk do të përflakej kryengritja shqiptare. Vetëm pas atyre flijimeve, në Kosovë, në Shqipëri dhe në bashkësinë ndërkombëtare u krijua bindja se lufta jonë nuk kishte kthim mbrapa, se ne ishim të vendosur t’i shkonim asaj deri në fund, pa i llogaritur gjakun e derdhur dhe të vrarët. Dhe prandaj ndërkombëtarët u ngutën të ndërhynin, sepse flakët e luftës mund të përfshinin edhe forca e vende të tjera dhe të ndiznin krejt Ballkanin.

- Pas Adem Jasharit dhe Femi Lladrocit, cilin ose cilët do të veçonit tjetër nga heronjtë dhe martirët e Kosovës.

Adem Demaçi: - Janë shumë. Të gjithë të rënët dhe unë nuk dua të hyj në gjynah, duke i ndarë ata nga njëri-tjetri. Kanë qenë atdhetarë dhe luftëtarë të mëdhenj dhe nuk më takon mua të bëj ranglistën e tyre. Fadil Kodra, për shembull, që trashëgoi forcat e Femiut, ka qenë po aq i madh sa ai. Fadili ka qenë i ndërgjegjshëm se edhe ai do të eliminohej dhe hyri me trimëri mu në zemër të luftës, në një nga zonat më të rrezikshme. Zahir Pajaziti ka qenë gjithashtu një luftëtar i madh në kohë të vështira. Dhe shumë të tjerë. Kështu që duhet ta kuptoni dhe ta përligjni hezitimin tim. Do të doja t’i përmendja të gjithë një e nga një, por kjo është e pamundur, sepse janë me mijëra.

- Thuhet se Zahir Pajaziti është vrarë me tradhti, në pritë...

Adem Demaçi: - Kështu mendohet. Po shiko, unë e di se tradhtia ka qenë e pranishme në çdo hap të luftës sonë. Mirëpo edhe tanët nuk janë ruajtur. Ku shkon ti, kur e di se serbët të kanë rrethuar nga të gjitha anët, si udhëton ti nga Prishtina në Vushtri, kur e ke shumë të qartë se nuk mund t’iu shmangesh pritave, kur e di se edhe tradhtia bën të vetën?!...

- Si do ta vlersësonit juve rolin e luftëtarëve që erdhën në Kosvë nga trojet e tjera shqiptare?

Adem Demaçi: - Shiko, ajo ishte ndërgjegjja e vërtetë e popullit shqiptar, e pastër, e pandikuar nga asnjë lloj politike dhe ideologjie, përveç frymës kombëtare. Ajo ndërgjegje e madhe u shpreh me vullnetin dhe trimërinë e disa luftëtarëve shqiptarë, që sipas meje ishin gjeneralë mbi gjeneralët, pavarësisht nga gradat që kishin pasur në ushtrinë shqiptare. Ata ndoshta erdhën këtu edhe pa leje, me mënyra e në rrugë të fshehta dhe kjo ishte një ndihmesë e madhe për luftën tonë, sepse shumica e ushtarakëve këtu, që ishin formuar në kohën e Titos, nuk morën pjesë në të. Vetëm pas luftës ata u ngutën të merrnin dafinat e fitores, megjithëse nuk i meritonin. Ata farë ushtarakësh qëndronin në Perëndim dhe prisnin sa të krijoheshin shtabet e luftës, sa të armatoseshim njëlloj si Serbia dhe pastaj t’ia fillonim luftës.

Ndërsa ky kontingjent i paktë oficerësh nga Shqipëria, sepse ishte dashtë të vinin prej andej disa mijëra, mori mbi vete një barrë të madhe dhe e çoi deri në fund.

- Ata mijërat që thoni juve, baca Adem, ishin çuditërisht. Mbi 14.000 oficerë të liruar janë edhe sot në Shqipëri dhe unë nuk e kuptoj se përse nuk erdhëm, përse nuk ndodhi ajo për të cilën ishim përgatitur një jetë të tërë.

Adem Demaçi: - Nuk ndodhi, sepse qeveria e atëhershme nuk u tregua aq e shkathët dhe e vendosur, siç e kërkonte situata. Nanua, vërtet i mbylli sytë dhe na dërgoi mesazhin se do të bënte sikur nuk shihte e nuk kuptonte se ç’po bëhej në Kosovë, por kjo ishte e pamjaftueshme. Ndërsa pushtetarët e tjerë u treguan edhe më indiferentë, për të mos thënë më shumë...

- Juve e gjykoni si një gjë pozitive këtë sjellje të Fatos Nanos?

Adem Demaçi: - Nuk e gjykoj unë, por ashtu ka qenë me të vërtetë. Me vetëdije, Nanua na ka ndihmuar. Sepse në tokën shqiptare mblidheshin e organizoheshin luftëtarët, atje i kishim spitalet, andej na vinin armët. Roli i Fatos Nanos nuk mund të mohohet, megjithëse edhe mund të hiqej mënjanë, mund të thoshte se nuk donte të ngatërrohej në ato probleme të mprehta, për shkak të ndjeshmërisë së madhe të bashkësisë ndërkombëtare, që atëherë ishte më së shumti në anën e Serbisë.

- Në fund, cili do të ishte mesazhi juaj për lexuesit e gazetës “Ndryshe”?

Adem Demaçi: - Vetë biseda që zhvilluam së bashku është një mesazh dhe unë nuk kam ç’të shtoj.

Fund

[Permalink]

INTERVISTA E MR. GAFURR ADILI NË GAZETËN "NDRYSHE" TË TIRANËS, BOTUAR MË 19 PRILL 2007

GAFUR ADILI: Unë do të kandidoj për President të Shqipërisë

Mesoburri nga Kërçova e Maqedonisë, së fundi është vendosur në Tiranë. Flet plot pasion për Bashkimin e Shqipërisë Etnike, ndërsa për të kaluarën e tij hesht dhe nuk do që të ndalet fare. Është endur me vite të tëra në diasporë, duke kontribuar dhe sakrifikuar për çështjen kombëtare.Duket që rrugët e kurbetit e kanë bërë më të gjallë dhe elastik... Mërgimi i ka mësuar të gjitha të fshehtat...Gafur Adili e nis dhe e mbyll ditën, duke takuar miq e shokë, që e kanë mendjen tek unifikimi shpirtëror, territorial i shqiptarëve

Cili është angazhimi juaj aktual në Frontin për Bashkimin Kombëtar?

Në 2002 është mbajtur Kuvendi i parë i Frontit për Bashkimin Kombëtar ku kanë marrë pjesë 92 delegatë. Në atë kohë, unë
jetoja në Zvicër dhe në vitin 2003 dhe Kryetar i FBKSH-se jame zgjedhur ne mungese.Kur erdha në Shqipëri,1 korrik 2003,
jam arrestuar në Peshkopi me akuzen "per nxitje te urrejtjes nacionale...". Pas daljes nga burgu, kam kërkuar dëmshpërblimin
dhe jam duke pritur ta marrë atë. Në atë kohë, Fronti për Bashkimin Kombëtar pësoi një goditje dhe na është dashur t’i vishemi punës nga e para që ta organizojmë siç duhet Frontin për Bashkimin Kombëtar.
Në shtator të vitit 2005, në Prizren u mbajt Kuvendi i Dytë, ku o zgjodh dhe kryetari iri, Prof dr. Bashkim Mitrovica, nje djalosh 35 vjecar dhe doktor i shkencave politike, me profil për diplomaci, ndërsa unë u zgjodha Zëdhënës Politik dhe Sekretar i Departamentit per Diplomaci te FBKSH-se.Nga ajo kohë, Fronti është munduar të kompletoj platformën dhe statutin, si dhe te organizohet, jo vetem si nje front mbarekombetar.

Si e sheh Fronti per Bashikim Kombëtar Shqiptar ngërçin e tej zgjatur të statusit të Kosovës?

FBKSH asnjëherë nuk është pajtuar që në bisedime të futet Prishtina me Beogradin. Ne kemi kërkuar që në bisedime të futet Tirana me Beogradin. Vetëm në këtë mënyrë mund të kishim negociata të balancuara dhe aspak të favorizuara për palën serbe.

Mos do të thoni se delegacioni shqiptar i Kosovës është i papërgatitur ?

Ata realisht janë të papërgatitur. Grupi i Kontaktit apo "Grupi i Unitetit" siq duan ata ta quajnë veten e tyre e ka dëmtuar procesin e Kosovës, sepse e ka kapur peshkun për bishti. Në Vjenë, në vend që të bisedohet për zgjidhjen e statusit është diskutuar për decentralizimin e Kosovës. Shqipëria dhe Maqedonia, edhe pse janë shtete të pavarura, nuk e kanë bërë si duhet ndarjen e decentralizimit. Në këtë pikë, serbët ia futën me diplomaci palës kosovare, duke krijuar enklavat, të cilat janë shumë të dëmshme. Përmes këtyre enklavave ata ëndërrojnë të ngrenë një krahinë dhe më pastaj kjo krahinë shumë lehtë mund ti kaloj Serbisë që është pak a shumë e ngjashme me atë Republikën Srbska të Bosnjes.

Cili ka qenë roli juaj në procesit e negociatave për statusin e Kosovës?

Kemi pasur kontakte me të gjithë krerët që kanë negociuar në Vjen. Ia kemi propozuar platformën tonë dhe të qytetarëve të Kosovës. Në parim të gjithë e kanë mbështetur platformën tonë, por nuk ngrihen dot kundër interesave të tyre, pasi dihet që politika shqiptare është bërë servile dhe kjo nuk ka për t’iu falur. Fronti së shpejti do të bëj Kuvendin e tretë dhe me mbështetjen e faktorit ndërkombëtar do të arrijmë atë që e aspirojmë prej kohësh të gjithë. Rikrijimi i një shteti shqiptar është interesi edhe i vetë partnerëve tanë të fuqishëm. Aleatët kanë këmbëngulur prej kohësh me insistim që të vendosin paqen në Ballkan dhe ata e dinë fare mirë që kjo mund të realizohet vetëm me krijimin i një shteti etnik shqiptar, i cili do të stabilizojnjëherë e përgjithmonë Ballkanin dhe tërë rajonin.
Negociatat për statusin janë vetëm duke u shtyrë...

Cila do të jetë zgjidhja përfundimtare e Kosovës?

Deri më tani negociatat kanë ecur në vije të rezolutës 1244. Sipas informacioneve që zotojmë ne, SHBA ka një plan të qartë për Kosovës. Dërgimi i pakos së Ahtisarit në Këshillin e Sigurimit për t’u shqyrtuar dhe vendosja e një misioni të ri faktmbledhës do të vijoje me një rezolutë të dytë e cila do të zgjat edhe për shumë vjet. Abstenimi i Rusisë për pranimin e pavarësisë së Kosovës do e vonoj zgjidhjen përfundimtare. Pazarllëqet mes palëve në bisedime do ta favorizojnë Serbinë, e cila, siç po duket, do ta shfrytëzojë për përfitime krahinore.

Mos do të thotë kjo, se ju jeni kundër pavarësisë së Kosovës?

Unë jam pro bashkimit të Kosovës dhe të gjithë tokave shqiptare me shtetin amë. Por, më përpara është e nevojshme të bëhet bashkimi ndër shqiptarë, fillimisht bashkimi arsimore, bashkimi kulturore, bashkimi ekonomik dhe ai terriorial, dhe vetëm
kështu mund të bëhet i kompletuar dhe pa pasoja integrimi i shqiptarëve në BE, sipas devizes se në KOMB-SHTETI të fortë në familjen e madhe euro-atlantike.

A janë të gatshëm shqiptarët për të bërë Bashkimin Kombëtar?

Është turp për shqiptarët që nuk bëjnë një abetare të njëjtë. Nxenesit ketu në Republikën e Shqiperisë (në Shqiperine Londineze apo te rrudhur siq e quajme ne të FBKSH- së) mesojnë me një abetare, dhe me abetare tjetër mesojnë nxesnësit shqiptarë në Kosovë, me tjetër abetare mesojnë nxenësit shqiptarë nën Serbi (Preshevë, Medvegje dhe Bujanoc), me tjetër mesojnë nxenësit shqiptarë nën IRJM dhe me abetare krejt tjetër mesojnë nxenësit shqiptarë nën Mal të Zi. Tur të keshin akademikët tane, të Tiranës dhe të Prishtines, si dhe intelektualët shqiptarë në krahinat tjera të Shqipërisë Natyrale dhe në diasporën shqiptare, që e tolerojnë këtë gjendje dhe nuk vijnë të bashkohen me ne, me Frontin për Bashkim Kombëtar Shqiptar dhe të bashkojnë potencialin e tyre intelektual me ne bijtë e bijat e këtij populli, që ashtu si dikur rilindasit tanë edhe ne po shkrijmë pasuritë tona për ta ribërë SHQIPERINE, dhe nuk po bëjme siq bëjnë politikanët aktualë, politikanët e bisnesit, të Tiranës, Prishtinës dhe Shkupit, të cilet po e shkrijnë Shqipërinë për të bërë pasuri për veten e tyre, familjet dhe stërnipërit e tyre. Është e vërtetë që shqiptarët kanë jetuar nën diktate të ndryshme, por po të shohësh nga afër shqiptarët janë unikal dhengjajnë në mendësi. Kjo do të thotë shumë, pasi ne edhe pse kemi jetuar të ndarë nuk dallojmë fare. Por them që ngërçi qëndron tek ftohja institucionale. Ne kemi një Akademi Shkencash në Prishtinë dhe një në Tiranë dhe nuk kanë bërë asnjë hap për tu unifikuar në një të tërë, ose për të shkëmbyer përvojat. Shqiptarëve i mungon paksa vetëm bashkimi ndër institucional dhe territorial për ndryshe ne jemi të bashkuar.

Sipas një anketimi që ka nxjerrë një organizëm i huaj, ka rezultuar se më pak se 30 % e shqiptarëve andej dhe këtej kufirit janë pro bashkimit Kombëtar... Komenti juaj?

Sondazhet jo gjithmonë janë të vërteta, aq më tepër kur organizohen nga mekanizma të huaj. FBKSH ka bërë sondazhe pa fund në lidhje me dëshirën e shqiptarëve për ribashkimin kombëtar dhe na rezultuar e kundërta. Ne tashmë kemi anëtarë dhe qendra pothuajse në çdo zonë të Kosovës, vetëm në një qytezë në Kosovë kemi mbi 2 anëtarë që i janë bashkangjitur Frontit. Me kete rast, më lejoni qe t’iu them sondazhin që Gjeli Vizion i Tiranes ka bërë, në nëntor 2003, kur filloi procesi gjyqësor kundër meje, dhe nga 100 të anketuar pro ose kundër ribashkimit kombetar, 99 patën thenë Po dhe njeri kishte thenë se nuk e di se a bëhet, që mund të quhet abstenim, sepse ai shqiptar nuk kishte thenë se nuk e dëshironte ribashkimin kombetar, por
kishte thenë se nuk e dinte se a bëhej, sepse gjithashtu kishte thenë se nuk do të na lininin të huajt, ata që na kanë ndarë.


E mërkurë, 18 prill 2007 NDRYSHE INTERVISTA

Sjellja e politikës zyrtare e Tiranës dhe e Prishtinës ka qenë jo shumë aktive për bashkimin ndër shqiptar. Si i gjykoni ju, z Adili?

Deviza e armiqve tanë, ndër shekuj ka qenëdhe vazhdon të mbetet "përça e sundo!", ku për pasojë ne shqiptarët jemi i vetmikomb në botë që aktualisht, në të gjitha hapësirat shqiptare të Shqipërisë Natyrale, kemi mbi 150 parti politike. Në Kosovë kemi dhjetëra parti, akoma pa u zgjedhur statusi final. Gjithashtu, për liderët e partive politike, si këta këtu në Tiranë, ashtu edhe ata në Prishtinë, në Shkup, në Preshevë, në Ulqin dhe në Çamëri, kam thënë se kanë qenë dhe vazhdojnë të mbeten politikanë biznesi, të cilëve asgjë nga çështja kombëtare nuk iu intereson, edhe pse përmes deklaratave të tyre përjargen për çështjen kombëtare shqiptare. Këta zotërinj për interesat e tyre meskine, klanore dhe partiake, si dhe për të ardhur në pushtet, si këtu në Shqipërinë Londineze, janë në gjendje ta djegin dhe shkatërrojnë Shqipërinë, siç e dogjën dhe shkatërruan nëvitet 1991-1992 dhe 1997, ashtu edhe ata në Prishtinë të luftojnë për pushtetin pa pushtet, kur dihet se këtë pushtet e kapasur dhe e ka UNMIK dhe shumë shpejt do ta ketë në emër tjetër EUMIK. Më vjen keq kur shoh që politikanët shqiptarë janë bërë vasale e shërbëtorë të të huajve. FBKSH, rregullisht është përpjekur, dhe po përpiqet që ta minimizojë këtë përçarje ndërshqiptare, sepse aktualisht nuk mund ta eliminojmë këtë përçarje ndër shqiptare, por kemi bindjen e patundur se do t’ia arrijmë të krijojmë unitetin kombëtar shqiptar. Pikerisht për këtë qëllim, më 25 nëntor 2006, te Hotel Tirana, këtu në Tirane edhe e krijuam Këshillin Organizator të Kuvendit Mbarëshqiptar, ku Kryetar u zgjodh Gjeneral Kudusi LAMA, kurse unë u zgjodha Sekretar i Pergjithshëm, si dhe tani ne kemi nxjerrur edhe numrin e parë të revistës së këtij këshilli me emrin e bukur KUVENDI, të cilen e kanë mirëpritur të gjitha shtresat e popullsisë, dhe në veçanti inteligjenca shqiptare, në të gjitha hapësirat
e Shqipërisë Natyrale.

A keni pasur përkrahje nga partitë politike shqiptare në Kosovë, Shqipëri, Maqedoni apo gjetiu?

Ne kemi kontakte intensive me politikanët e të gjithë trevave shqiptare. Por në mënyrë institucionale jo vetëm që nuk kemi asnjë përkrahje nga partitë politike por dhe shpesh na kanë dëmtuar. Duhet theksuar se kemi pasur përkrahje të shumta të individëve të veçantë atdhetarë, që janë edhe në kryesitë e këtyre partive politike, apo edhe nga deputetë të Kuvendit të Tiranë, të Prishtinës dhe të Shkupit , por partitë politike, qofshin këta qeveritare apo opozitare neve (FBKSH.-në) edhe po na luftojnë më shumë se Serbinë, të cilën nuk e dimë se pse aspak nuk janë duke e luftuar, por përkundrazi po i bëjnë edhe favorizime, siç është edhe privatizimi në Kosovë, privatizim të cilin mbi 80 % Serbia po e realizon përmes njerëzve të saj në Kosovë, të cilët janë pasuruar që në kohën kur aty ishte Serbia.
Dhe, pse ndodh kështu?! Sepse, kështu i urdhërojnë ata që ua kanë shkelur bishtin me procese gjyqësore qofshin këta procese
gjyqësore që iu organizohen në Prishtinë apo edhe në Hagë. Por, dalëngadalë dhe shumë sigurt këta limona po shtrydhen nga
padronët e tyre dhe populli shqiptar nuk do t’iu beson më, ashtu siç iu ka besuar deri më tani. Dhe, kur një limon shtrydhet pastaj edhe hidhet në koshin e plehrave. Kështu do të përfundojnë edhe të gjithë ata politikanët që janë shtrydhur si limoni.

FBKSH është duke u organizuar. Cilat janë prioritete tuaja?

Krahas krijimi të këshillave në Kosovë dhe Maqedoni të krijojmë këshilla edhe në Shqipëri. Në Kosovë kemi ngritur Këshilla në qytetet dhe fshatrat kryesorë me c’rast tanimë lirisht mund të themi se Fronti kombëtar nga një front mbarëkombëtar është shndërruar edhe ne një front mbarëpopullor.
Vitin qe vjen, dhe pikerisht më 10 qërshor 2008, shqiptaret do te kremetojnë 130 vjetorin e Lidhjes Shqiptare të Prizrenit, vazhdimësi e të ciles është Fronti për Bashkim Kombëtar Shqiptar (FBKSH) dhe të gjitha strukturat e tij, nder te cilat eshte edhe Armata Kombëtare Shqiptare (AKSH), dhe ne synojmë që kete përvjetor të mos ta festojmë vetëm si një datë historike, por ta organizojmë edhe Kuvendin Mbarëshqiptar, në të cilin Kuvend..... do te marrin pjesë delegatë e delegate të përzgjedhur
nga të gjitha krahinat e Shqipërisë Natyrale dhe ku edhe do të miratohet jo vetëm Platforma e Bashkimit Kombëtar Shqiptar, por do te zgjidhen edhe organët drejtuese të Kuvendit Mbarëshqiptar, ndër të cilët do të jetë edhe Asambleja Kombetare Shqiptare (AKSH) me te gjitha 12 departamentet e saj.

A mund të flasim për ndonjë trazirë, si ajo e marsit të 2004, nëse nuk zgjidhet statusi i Kosovës?

Varfëria dhe mos-ndryshimi i gjendjes së qytetarëve të Kosovë në 2004 ishte edhe shkaku që solli trazirat. Dyshimet tona të para lidhen me ekzistencën e Srbska Oslobodilacka Vojska Kosova, që po degjeneruan revoltat popullore, sepse ishin ata qe i dogjen shtëpitë e serbëve dhe kishat serbe në Kosovë.. Shqiptarët janë treguar kurdoherë tolerantë me kultet fetare. Po të ishte për t’i djegur objektet fetare, do t’i digjnin gjatë luftës, ku ushtarët e UÇK-së ishin dhe të armatosur dhe gjaknxehtë, por perkundrazi djemtë dhe vashat e UÇK-se, jo vetëm nuk i dogjen ato por përkundrazi, edhe i ruajten, sepse e dinin fare mirë që ata kisha dhe manastire kishin qenë shqiptare dhe që pushtuesi serb i kishte deformuar dhe shëndërruar në kisha të ordoksisë sllave.
Gjatë revoltave popullore të 17-18 marsit 2004, në të cilat revolta na u vranë mbi 15 djem shqiptarë, të cilët politika zyrtare ePrishtinës edhe sot e kësaj dite jo vetëm nuk iu ka dhënë asnjë status, të dëshmorit, të martirit apo të viktimave, por janë lënënë harresë, sikur ai gjak i atyre djemve të ishte ujë. Pra, realisht këta revolta mbarëpopullore u denigruan në gjoja "djegiene kishave’, të atyre kishave që ne shqiptarët, jo vetëm që nuk i kemi djegur, por dhe i kemi ruajtur, edhe gjatë luftës sëfundit në Kosovë. Kishat dhe shtëpitë u dogjën nga vetë serbët, për t’ua lënë sikur i kanë djegur shqiptarët, sepse realisht ishtevepruar sipas skenarëve të parapërgatitur shumë mjeshtërisht nga "Crna Ruka", e cila edhe sot e kësaj dite është shumëaktive, jo vetëm në Serbi, por edhe në hapësirat tona shqiptare.

Çfarë roli do të luajë Këshilli Mbarëshqiptar, ku ju u zgjodhët Sekretar i Përgjithshëm?

Në Mbledhjen Themeluese të Këshillit Organizator të Kuvendit Mbarëshqiptar, të mbajtur në Tiranë, më 25 nëntor 2006, ku
morën pjesë 74 delegatë e delegate nga të gjitha krahinat e Shqipërisë Natyrale dhe nga diaspora shqiptare. Ndër të tjerat aty upërcaktua edhe roli dhe detyrat e Këshillit Organizator të Kuvendit Mbarëshqiptar.
Paraprakisht po përgatiten të gjitha projekt-dokumentet, të cilat do të miratohen në Kuvendin Mbarëshqiptar, i cili do të organizohet vetëm atëherë kur Këshilli Organizator të konstatojë se janë përgatitur të gjitha kushtet dhe rrethanat për të organizuar,zhvilluar dhe mbajtur me sukses të një Kuvend Mbarëshqiptar, dhe kurrsesi një Kuvend Mbarëshqiptar shkel e shko.Krahas Komisionit për përgatitjen e projekt-dokumenteve të Kuvendit Mbarëshqiptar, siç janë Projekt-Tezat e Bashkimit
Kombëtar dhe Statuti i Asamblesë Kombëtare Shqiptare, që përbëhet nga akademikë ë Tiranës dhe të Prishtinës, është
krijuar edhe Komisioni për kontakte me të gjitha institucionet shtetërore dhe dy akademitë e Tiranës dhe të Prishtinës,
si dhe me të gjitha partitë politike, shoqatat atdhetare, klerin (mysliman, katolik, ortodoks dhe bektashian) dhe intelektualët atdhetarë në të gjitha hapësirat shqiptare të Shqipërisë Natyrale dhe në mërgatë, i cili në kontaktet direkt nga të gjithë do të kërkojë deklarimin e tyre pro ose kundër Kuvendit Mbarë-shqiptar.

Qarkullojnë zëra, se ju do të kandidoni për President...

Sipas propozimit te Kryetarit te FBKSH-së, Prof. Dr. Bashkim Mitrovica, të gjitha këshillat e FBKSH-së në të gjitha hapësirat e Shqipërisë Natyrale dhe në diaspore, po diskutojnë kandidaturën t’ime të mundshme për President të Republikës së Shqipërisë.
Zoti Mitrovica më ka njoftuar se deri me 1 maj 2007 do të përfundojë ky diskutim dhe pastaj Kryesia Qendrore e FBKSH-se, kuptohet nëse ky propozim do të miratohet nga më tepër se gjysma e këshillave të FBKSH-së, permes nje KERKESE PUBLIKE do t’i drejtohet Kuvendit të Republikës së Shqiperisë, që krahas kanditaturave të tjera të pranojë edhe
kandidaturën e Zëdhenësit Politik të Frontit për Bashkim Kombëtar Shqiptar dhe Sekretarit të Këshillit Organizativ
të Kuvendit Mbarëshqiptar.
Në zgjedhjet presidenciale do të kandidoj për këtë post, i propozuar nga Frontit Kombëtar Shqiptar. Unë mendoj
se vetëm kështu mund të prosperojmë më shpejt drejt bashkimit
kombëtar.
Pse të mos jetë në krye të shtetit shqiptar një shqiptar nga jashte Shqiperise Londineze, nje nacionalist që t’i mbrojë shqiptarët kudo që janë dhe të kërkoj me ngulm për bashkimin kombëtar?...
Nëqoftese do të ndodhe që të zgjidhem President i Republikës së Shqiperisë, së bashku me Këshillin Organizativ të Kuvendit Mbareshqiptar, më10 Qërshor 2008, do të organizojë Kuvendin Mbarëshqiptar.

Cili mund të ishte mesazhi juaj për popullin shqiptar?

Të mos vazhdojmë të ndahemi e të përçahemi sipas përkatësive partiake dhe krahinore, ku edhe i harrojmë
armiqtë tanë, të cilët ditë e natë punojnë kundër nesh.
Përfundimisht, njëherë e përgjithmonë, ideologjia dhe feja jonë e përbashkët duhet të bëhet shqiptarizma,
përfaqësues i denjë i së cilës është Fronti për Bashkim Kombëtar Shqiptar dhe strukturat e tij adekuate. Ky është
dhe formacioni i vetëm mbarëkombëtar që punon, vepron dhe lufton për ribashkimin kombëtar të të gjitha trojeve shqiptare dhe popullit që jeton në këto troje në një shtet të vetëm kombëtar, me emrin Shqipëri, prandej apeloj që të gjithë ata shqiptare që në damaret e tyre iu rrjedh gjak shqiptari të na bashkohen që ta ribejmë Shqipërinëashtu siç e fali zoti.

[Permalink]

 Dritëro Agolli

"Shkrimtarët që i tremben kritikës, venë në dyshim krijimtarinë e vet, nuk kanë besim tek krijimtaria e tyre. Shkrimtari kur e boton një vepër, apo kur boton një diskutim, nuk është më pronë e tij, por është pronë e lexuesve. Dhe lexuesi, ka të drejtë çdo gjë për atë. Nuk është prone, që ta mbrojë medoemos ai. Fjala vjen Naim Frashëri, Fishta, Mjeda, Migjeni, Esad Mekulli, etj. Nuk kanë tani shokë, kushërinj, apo dikend që mund t’i mbrojë. Ata i mbron vetë lexuesi".

Dritëro Agolli, është një nga personalitetet më të shquara të letërsisë shqipe. Është poet, prozator, publicist dhe kritik. U lind në vitin 1931, në Menkulas të Devollit. Mësimet e para i ndoq në fshatin e lindjes, kurse ato të mesme, në qytetin e Gjirokastrës. Në Leningrad, të Bashkimit Sovjetik, ka mbaruar studimet e larta për gazetari. Pas mbarimit të këtyre studimeve, ka punuar një kohë të gjatë në redaksinë e gazetës "Zëri i popullit". Për 15 vjet me radhë, ishte kryetar i Lidhjes së Shkrimtarëve të Shqipërisë. Krijimtaria e tij letrare dhe publicistike, është shumë e pasur. Ai me krijimtarinë e tij, letërsinë shqipe e ka prezantuar denjësisht në aspektin global. Vepra e tij është e përkthyer në disa gjuhë të botës. Romani e tij satirik, "Shkëlqimi dhe rënia e shokut Zylo", bëri jehonë të madhe në vendet ku u botua, si në Francë, Gjermani, Itali, Greqi, Rusi, e vende të tjera. Ndër librat e Dritëro Agollit janë: "Në rrugë dola", "Hapat e mia në asfalt", "Zhurma e erërave të dikurshme", "Shtigje malesh dhe trotuare", "Mesditë", "Komisari Memo", "Njeriu me top", "Shkëlqimi dhe rënia e shokut Zylo", "Trëndafili në gotë", pastaj dramat ; "Fytyra e dytë", "Mosha e bardhë", si dhe librat me poezi "Lutjet e kambanës", "Pelegrini i vonuar" etj.
Blue Sky: Libri juaj "Zhurma e erërave të dikurshme" ishte ndaluar nga diktatura komuniste. Në panairin e librit të fundit në Tiranë, u rikthye përsëri? Cila është historia e këtij libri?

Dritëro Agolli : E kam thënë edhe në shtypin e përditshëm në Shqipëri, se çdo libër, në përgjithësi, ka një histori të veten. Ka historinë, se si ka lindur, në çfarë rrethanash, si është botuar, si është pritur etj. Libri është me një biografi si njeri dhe veçanërisht si autor i tij. Ky libër u botua në vitin 1964 d.m.th., 44 vjet më përpara. Libri nuk doli në qarkullim, sepse u ndalua atëherë. Sipas atyre që e ndaluan, ky libër nuk paraqiste realitetin e atëhershëm socialist në mënyrë optimiste por, ishte një libër pesimist. Heronjtë dhe personazhet e librit, sipas tyre, dukeshin të mërzitur, jo luftëtarë, por njerëz me lëkundje shpirtërore dhe në përgjithësi, deheroizoheshin. Këto ishin vërejtjet që u bënë atëherë, prandaj botimi i parë, nuk doli në shtyp. Më pas, doli botimi i dytë, nga i cili u hoqën disa tregime, e pastaj doli në qarkullim. Kur doli në qarkullim, përsëri u ndalua, pas një plenumi të komitetit qendror (plenumi i 15-të, në vitin 1965), një vit para përpjekjeve për të dalë ky libër. Kur doli, përsëri ai u kritikua dhe më vonë u ndalua, si i tillë. Por, ka edhe një ngjarje të çuditshme! Mua më kishte mbetur vetëm një kopje e librit, e botimit të parë, me një kopertinë tjetër, sepse libri doli me disa kopertina, po në vitet 60-të, dhe më kishte mbetur vetëm një kopje. Ndodhi që në vitin 1972, erdhi këtu më një delegacion nga Kosova, Hasan Mekulli. Ai më kërkoi një libër që ta lexonte. Unë i dhashë kopjen e vetme që kisha, me një kopertinë të piktores së dëgjuar, Safo Marko, gruas së Petro Markos. Për çudi, Hasan Mekulli, e botoi në Prishtinë, duke lëshuar edhe dy – tri, tregime që i kisha botuar unë më vonë, por edhe ata të ndaluar, me një titull "Njeriu i mirë" dhe me një parathënie shumë të mirë që e kishte shkruar ai. Unë e mora më vonë këtë libër dhe u gëzova shumë. Ç’është e vërteta edhe u entuziazmova nga përpjekjet e Hasan Mekullit që të botohej ky libër. Mu shtua shumë respekti për të sepse ishte me të vërtetë një njeri fisnik, njeri që e njihte mirë letërsinë shqiptare, që e njihte letërsinë botërore, letërsinë ballkanike... dhe më këto njohuri të pasura, ai e kishte shkruar edhe parathënien shumë të mirë për librin "Zhurma e erërave të dikurshme". Por, ai për të mos më lënduar mua, nuk thoshte që ky libër është i ndaluar. Sepse po ta bënte këtë, atëherë nuk do të ishte mirë për mua. Por ai, ishte një njeri tepër i kujdesshëm dhe këto gjëra intime të kësaj natyre, nuk i kishte shkruar në parathënien e tij. Aty ishte një tregim, "Njeriu me veladon", që ishte i ndaluar plotësisht që në botimin e parë. Për herën e parë si botim, u botua në atë përmbledhjen që e kishte bërë Hasan Mekulli. D.m.th., për herë të parë u botua për publikun në Kosovë. Pas dhjetë vjetëve disa tregime të këtij libri dolën në përmbledhjen time. D.m.th., dhjetë vjet pasi e kishte botuar Hasan Mekulli. Ishte kjo përmbledhje me dhjetë vëllime e botuar nga shtëpia botuese "Naim Frashëri". Ky libër u bë i njohur pa thënë që janë tregime të librit "Zhurma e erërave të dikurshme". Vetëm disa tregime u botuan dhe ato tepër të redaktuara, të masakruara. Por, ky tregim që e botoi Hasan Mekulli, nuk u botua në atë përmbledhje të veprave të zgjedhura. U botua vetëm në vitin 1995, në kohën e demokracisë dhe falë atij botimi të Hasan Mekullit, unë e botova në librin "Zhurma e erërave të dikurshme", që nxori edhe shtëpia botuese "Onufri", por edhe disa vjet përpara që e botoi Lili Bare, në shtëpinë e tij botuese që quhej "Apollonia", me titullin "Njerëz të krisur". Disa tregime botoi por edhe ky tregim që nuk njihej në Shqipëri si i tillë. Kështu, në vitin 2006, presidenti i shtëpisë botuese "Onufri", më kërkoi që ta botoja këtë libër në shtëpinë e tij botuese, megjithëse pjesë - pjesë, ishin botuar edhe më përpara gjatë kohës së sistemit demokratik. Unë ia dhashë atij, duke e paralajmëruar se disa tregime edhe i kisha botuar, por ai nguli këmbë që unë ta botoja në këtë shtëpi botuese dhe e botoi. Unë shkrova një parathënie për historinë e këtij libri. Kishte edhe disa vlerësime të tjera nga Ismail Kadareja, dhe kur doli libri, pati një sukses gjatë kësaj kohe. Edhe në panairin e librit në Tiranë, ai qarkulloi shumë mirë dhe si i tillë, shkoi gjerësisht në duart e lexuesve. Por, siç e thashë edhe më përpara, çdo libër e ka historinë e tij në kushte të vështira po edhe në përpjekjet e shkrimtarëve për të lëmuar sa më shumë stilin e tyre, për t’u kujdesur, që të paktën në stil, të ishin superior, të ishin njerëz që nuk mund t’i zinin lehtë nga ana e formës artistike. Në kohëra të vështira, shkrimtarët janë përpjekur shumë për të dhënë vepra. Në kushtet të ashpëra kanë përpunuar stilin, duke përdorur edhe mjete të tjera për tu paraqitur në publik. U bënë edhe njerëz që dinin ta përhapnin kulturën, qoftë edhe në ato kondita.

Blue Sky: A ndikoi në jetën tuaj bashkëshortore, imponimi që iu bë gruas suaj, që ta kritikojë librin "Zhurma e erërave të dikurshme"?

Dritëro Agolli : Gruaja ime, Sadija, ishte mësuese në shkollën e mesme "Partizani". Në atë kohë, vendimet e mbledhjeve të komitetit qendror, plenumeve dhe kongreseve, dilnin në broshura, fjalimet e personaliteteve të shtetit dhe të partisë. Këto fjalime, duheshin që të punoheshin, të diskutoheshin nëpër shkolla, në shtëpi kulture, nëpër institucione, nëpër ministri. Pra, ishte një praktikë e tillë, që duhej që të analizoheshin idetë e këtyre mbledhjeve dhe plenumeve. Meqë Sadija, gruaja ime, ishte mësuese e letërsisë, duhej që të shpjegonte se ç’ishte ky plenum i komitetit qendror, cilat libra janë kritikuar dhe midis tyre edhe libri im, "Zhurma e erërave të dikurshme". Ajo, përpara mësuesve, në mbledhje, fliste për këtë plenum, për mendimet që ishin shfaqur atje dhe kritikonte edhe librin tim. Madje, para se të diskutonte në shkollë, më pyeste, "cilat janë të metat, e librit tënd" ?. Unë i thosha. Një njeri që e nxin realitetin, nuk i thotë tamam të vërtetat, që i shtrembëron figurat e luftës dhe historisë, se i deheroizon, se është pesimist. Dhe i thosha, këto thuaji edhe ti. Ajo ishte e re, 23 vjeçare dhe i duhej të fliste për këtë libër, të burrit të saj. Unë e merrja gjithmonë si me të qeshur këtë punë. Nuk kishte asnjë lloj ndikimi në jetën tonë familjare. Bile, unë bëja humor e qeshja. Thosha, ja na doli një grua që të na kritikojë. Kështu ishte puna.

Blue Sky: Po në vitin 1964, kur u botua libri "Zhurma e erërave të dikurshme", nga instruktorët e komiteteve të partisë u ndalua edhe nëpër shkolla leximi i librave tuaj. Çka ndodhi pastaj?

Dritëro Agolli : Për këtë libër, u dha një orientim, që të mos shpërndahej nëpër nxënësit sepse kishte të meta, ato të meta që thamë. Nuk përhapej, nuk u lejohej nxënësve që ta blinin, megjithëse pastaj u hoq edhe nga libraritë dhe nuk kishin ku ta gjenin. Mund ta gjenin vetëm në fondet e rezervuara të bibliotekës. Pastaj, në vitin 1987, unë e botova një cikël me tregime, në revistën "Nëntori". Ishin tregimet që i kam përmbledhur edhe në këtë libër, sepse kanë pasur të njëjtën histori. Tregimet "Martesa e papritur e Pasho Velqanit", "Djali pleng prishur" etj, por edhe këto, fatkeqësisht u ndaluan. Nga instruktorët e partisë në Tiranë, por edhe në qytete të tjera, ishte dhënë udhëzimi, që këto tregime të mos lexoheshin nga nxënësit. Në atë kohë, unë isha kryetar i Lidhjes së Shkrimtarëve ( 1987), 15 vjet isha kryetar i lidhjes, por edhe kryetarit në atë kohë, ia ndalonin librat. Nuk kishte dallim që je kryetar, apo je shkrimtar. Kurse, në vitin 1964, unë isha thjeshtë një gazetar, që punoja në gazetën "Zëri i popullit". Në vitin 1987, isha një kryetar, njeri me autoritet, por edhe njeri që kisha takuar personalitete të mëdha të vendit, megjithatë, nuk pyetej në atë kohë. Ato tregime, pas shumë vjetëve, u ndaluan. Kështu që, unë nuk kam pasur fat të madh në tregime.

Blue Sky: Çka mendoni për letërsinë që krijohet sot?

Dritëro Agolli: Unë mendoj që është një fazë e re ku ka hyrë letërsia, qoftë këtej në Shqipërinë zyrtare, qoftë edhe andej nga Shqipëria tjetër, Kosova. E njëjta gjë është që letërsia dhe artet kanë kaluar në një fazë tjetër të re. Këtej bëhen kërkime, njerëzit shprehen me stile sa më të ndryshme por, jo vetëm me stile por edhe me rryma. Me shkolla të ndryshme, në mënyrë që letërsia të pasurohet. Veçanërisht janë autorët e rinj që japin një kontribut të shquar në këto anë, por edhe ata me moshë të mesme dhe ata që kanë krijuar dikur në kohën e socializmit. Përsëri bashkërisht mundohen të gjejnë forma dhe mënyra të tjera të shprehjes, që veprat e tyre të bien në duart e lexuesve, jo vetëm në vendin tonë, por edhe të përhapen në botë. Kështu që, ka një lëvizje të mirë letrare dhe artistike, por do të thosha që kjo veçanërisht është në poezi. Më shumë shkruhet poezia. Ajo që na gëzon shumë, është që ka mjaftë autore vajza dhe gra, që shkruajnë me një nivel të përparuar artistik. Unë do të thosha se në poezi janë më përpara se djemtë dhe burrat. Ka femra që shkruajnë më mirë se ata, siç janë : Luljeta Lleshanaku, Lindita Arapi, Flutura Aqka dhe vajza të tjera, që janë me një shprehi krejtësisht të veçantë, transparente, moderne, por jo ekstravagante, për t’i bërë librat si fjalëkryq duke marrë parasysh realitetin tonë. Kanë një synim, apo një sens tepër të përparuar. Edhe në Kosovë, unë vë re një gjë që në poezi por edhe në prozë, prozën e shkurtër veçanërisht, ka një element të ri, që po bëhet më me lëng poezia dhe proza. Po hyhet edhe në disa anë më intime të jetës së njerëzve, po jepet edhe ndjenja e dashurisë më shumë, e familjes, e peizazhit, që në kondita të veçanta, siç ishte atëherë në Kosovë puna e lirisë, puna e problemeve nacionale. Ishte si e them unë, në një kohë kur bie tërmet, nuk mund të flasësh për lulet. Kështu që, ajo justifikohej. Kurse tani në Kosovë ka një poezi veçanërisht, por edhe proza ka një figuracion të lartë edhe kështu po ecën edhe ana tjetër e një poezie më intime, më e shkriftë.

Blue Sky: Kritika letrare, a po e kryen punën e saj ashtu siç si duhet ?

Dritëro Agolli: Ç’është e vërteta, këtej nga ana jonë, kritika letrare nuk është aq e zhvilluar. Ajo ka mbetur pas dhe nuk analizohen veprat letrare. Nuk jepet një mendim për to, për të treguar sesi po ecën kjo krijimtari, çfarë të reje sjell kjo krijimtari e tanishme në këto 15 vjet, cilët janë personalitetet që po e lëvrojnë më shumë të renë, të përparuarën. Ku janë dobësitë ? Ku janë të mirat ? Nuk ka një kritikë të tillë. Tani janë përqendruar vetëm kur bëhen promovime librash, vetëm kur bëhen mbledhje më shumë manifestive, por nuk kritikojnë, vetëm lavdërojnë sesi po ecën kjo letërsi. Janë vetëm njerëz të veçantë, të dikurshëm, që e bëjnë. Fjala vjen Alfred Uqi, që është një nga personalitetet më të mëdha të kritikës, që shpeshherë i drejtohet edhe prodhimtarisë së sotme. Ka edhe të tjerë për gjuhësinë, siç është Emil Lafe, Moikom Zeqo etj, që flasin për këto probleme. Por, unë e kam fjalën për më të rinjtë, që nuk e analizojnë krijimtarinë. Ata më shumë flasin me terma politiko – letrare. E hedhin poshtë krijimtarinë e viteve të shkuara. Ka qenë komuniste, ka qenë kështu e ashtu, d.m.th., në një mënyrë krejtësisht bardh e zi. Duke kritikuar sistemin e atëhershëm, e hedhin poshtë edhe prodhimtarinë letrare dhe në përgjithësi kulturën sot. Nuk është e drejtë. Letërsia dhe kultura, nuk është barazi me politikën dhe ekonominë.

Blue Sky: Keni shkruar gjatë gjithë jetës. Cilin nga librat e konsideroni si librin që ju ka lënë mbresa dhe kujtime, që nuk do t’i harroni kurrë?

Dritëro Agolli: Është e vështirë ta them por, si libra që kanë lënë mbresë, është "Zhurma e erërave të dikurshme", sepse ka pasur një histori pak a shumë tragjike. Por, edhe romani "Shkëlqimi dhe rënia e shokut Zylo", që edhe ai është kritikuar në atë kohë por, nuk është ndaluar. Romani "Shkëlqimi dhe rënia e shokut Zylo", ka bërë jehonë në vendet ku është botuar, si në Francë, Gjermani, Itali, Greqi, Rusi, e vende të tjera. Ky është një libër nga më të mirët, që kam shkruar unë. Sa i përket poezisë, janë librat "Pelegrini i vonuar", "Në mesditë", "Udhëtoj menduar", etj. Këto janë librat e mia që më kanë lënë kujtime, që nuk do t’i harrojë kurrë.

Blue Sky: Çka mendoni për polemikën, Qosja – Kadare ?

Dritëro Agolli: Unë mendoj, ashtu siç e tha edhe Rexhep Qosja, që kjo polemikë i dha rezultatet e saj, sepse u diskutua për disa probleme tepër të ndërlikuara, megjithë përdorimin e gjuhës edhe jo të këndshme, të atyre që ndërhynin në këtë polemikë dhe që ishin tepër të ashpër. Të ndërhyrjeve të të tjerëve e them, jo të dy personazheve, që e diskutuan këtë gjë. Ne duhet të mësohemi të diskutojmë në mënyrë letrare dhe të mos imitojmë politikanët në debate nëpër kuvende. Sepse, politikanët flasin me gjuhë tepër të ashpër, tepër ofenduese. Kurse shkrimtarët, duhet të flasin më me gjakftohtësi, më me argumente dhe pa u nxehur. Unë mendoj që shkrimtarët që i tremben kritikës, venë në dyshim krijimtarinë e vet, nuk kanë besim tek krijimtaria e tyre. Shkrimtari kur e boton një vepër, apo kur boton një diskutim, nuk është më pronë e tij, por është pronë e lexuesve. Dhe lexuesi, ka të drejtë çdo gjë për atë. Nuk është prone, që ta mbrojë medoemos ai. Fjala vjen Naim Frashëri, Fishta, Mjeda, Migjeni, Esad Mekulli, etj. Nuk kanë tani shokë, kushërinj, apo dikend që mund t’i mbrojë. Ata i mbron vetë lexuesi. Kurse shkrimtarët e gjallë, kanë miq, kanë shokë, kanë kushërinj që i mbrojnë. Kështu që, shkrimtari duhet ta mendojë vetën edhe pas 50 vjetësh, kur të mos ketë shokë, kur të mos ketë simpatizantë të gazetave. Çka do të bëjë ai pastaj ? Kush do ta mbrojë ? Do ta mbrojë vetëm vepra e vet. Kështu që, mendoj që duhet të ndryshojë mënyra dhe stili i polemikave tona. Unë, nuk e kam zakon që të ashpërsoj nëpër polemika. Por, sidoqoftë, Rexhep Qosja është një personalitet i madh i kulturës sonë. Një njeri që i ka dhënë shumë Shqipërisë, veçanërisht trevave të Kosovës, me veprën e tij të madhe. Jo vetëm veprën që analizon traditat tona, rilindësit etj, por edhe me polemikat e tij të forta me serbët, me historianët e tyre, me shkrimtarët e huaj, jo vetëm të Ballkanit. Ka qenë në krye, në fillim të viteve ’80-të, edhe më përpara, të kësaj polemike. Rexhep Qosja, është një njeri me përvojë të madhe dhe një njeri me kulturë të gjerë. Është personalitet, që çdo komb tjetër po ta kishte, do të krenohej me të. Sado që të hidhet baltë mbi këto personalitete të larta të kulturës sonë, nuk kanë çka t’i bëjnë. Nuk mbulohet Mali i Sharrit, me një grusht dhe. Edhe Ismail Kadare, është një personalitet i shquar. As ai, nuk mund të dobësohet nga kritikët e ndryshëm. Të dy këta, janë personalitete të mëdha të kulturës sonë dhe ne duhet t’i vlerësojmë dhe t’i ngremë lartë.

Blue Sky: Ismail Kadare, ishte për vizitë në Kosovë kur e mori çmimin "Kepi i shpresës së mirë - Fahredin Gunga". Në njërën nga të përditshmet tona, e ka pranuar që e kishte një problem me juve personalisht, por e ka cekur që nuk keni vazhduar të keni raporte armiqësore. Për çka ka qenë fjala konkretisht ?

Dritëro Agolli: Po ishte për kritikat që bëheshin në kohën e socializmit, kritikat që bëheshin për veprat e ndryshme. Dhe unë, në atë pozicion që isha, si kryetar i Lidhjes së Shkrimtarëve, e kam kritikuar. Por, jo si armik por, si njeri, si koleg, që më dukej mua se nuk kishte të drejtë në atë kohë. Por ne, sidoqoftë nuk kemi qenë kundërshtarë, bajonetë me bajonetë. Ne kemi qenë shokë, bashkë kemi qenë në shkollë të Gjirokastrës, më vonë bashkërisht kemi punuar edhe kemi krijuar. Kështu që, nuk ka pasur ndonjë luftë armiqësore mes nesh. Ne përsëri shokë dhe miq mbetemi. Po kështu ma merr mendja që edhe me Rexhep Qosjen, duhet të shkojnë punët.

Blue Sky: A kanë shqiptarët kandidat të denjë për çmimin Nobel, për letërsi ?

Dritëro Agolli: Po. Tashti me emra nuk mund t’i them, por edhe mund të ketë, edhe ka. Nuk është ndonjë problem, ka edhe në Kosovë edhe në Shqipëri. Nuk është ndonjë çudi e madhe. Ky çmimi "Nobel", nuk është ndonjë gogol që doemos tek njëri duhet të mbetet. Këtë çmim, mund ta marrë ndonjë i çuditshëm. Fjala vjen në Turqi. Jashar Qemali, ishte shkrimtari më i madh i Turqisë, por e mori Orhan Pamuku ! Pra, jo vetëm në Shqipërinë zyrtare këtej, por edhe në Shqipërinë andej Drinit, ka shkrimtarë të denjë, për ta fituar çmimin Nobel.

Blue Sky: Si është një ditë e zakonshme për juve ?

Dritëro Agolli: Dita e zakonshme e imja, si e të gjithë njerëzve. Po të isha në fshat, do të ngrihesha sapo të këndonte këndesi. Por, jo këndesi i parë, se ai këndon herët, por këndesi e tretë. E do të ngrihesha. Kurse tani, ngrihem kur zhurmojnë makinat. Në vend të këndesit, janë makinat dhe fëmijët që ngrihen të vejnë në kopshte. Unë kur ngrihem, hap ndonjë libër, hedh ndonjë mendim që më ka mbetur në mendje, mbaj ndonjë shënim, shikoj nëpër arkivat personale ato që më kanë mbetur pa i botuar, pa i sistemuar. Pastaj, takohem me njerëz. Këtu në shtëpinë time vijnë shumë miq edhe shokë. Çdo ditë është e mbushur. Ndonjë ditë vijnë edhe 20 veta në shtëpi. Kuvendojmë bashke me ndonjë gotë raki, me ndonjë kafe. Pastaj nata është më e qetë. Natën njeriu mund të mendojë sepse nuk ka shumë zhurmë, nuk ka njerëz nëpër këmbë dhe atëherë unë shkruaj ndonjë gjë, ripërpunoj ndonjë gjë që më ka mbetur në shkrim. Pastaj shikoj lajmet në televizor, interesohem për politikën, për ekonominë e vendit, për kulturën. Shikoj ngjarjet për Kosovën, për statusin e shumë pritur të saj. Kënaqem kur dëgjoj ndonjë emër të njerëzve që njoh në Kosovë. Të Rexhep Qosjes, të Ali Podrimjes, të Ramiz Kelmendit, që e kam mik të ngushtë. Gëzohem kur përmendet shpesh edhe emri i Azem Shkrelit, që e kam pasur mik të ngushtë. Një javë para se të vdiste, ishte tek unë në shtëpi. Azem Shkreli, ka qenë edhe përpara dhe kanë fjetur në shpinë time afër 10 ditë, bashkë me Ali Podrimjen. Në vitin 1995, kemi bërë diskutime me ta, kemi lexuar vjersha bashkërisht. Dua të them, se e mbushi ditën me kujtime kështu.

Blue Sky: E përmendët arkivin e shkrimeve tuaja. Keni në plan të botoni ndonjë libër të ri ?

Dritëro Agolli: Unë kam një libër që mundohem ta mbarojë. Është nga jeta ime. Kujtime të jetës, të njerëzve që kam takuar, prejardhjen time. Si jam rritur, çfarë shkolle kam mbaruar, çfarë raporteve kam pasur më shokët, kolegët. Çfarë raportesh kam pasur me zyrtarë të lartë të dikurshëm të socializmit, po edhe të sotëm. Si jam martuar, si ishte familja e gruas sime, çfarë është ajo, si e kam dashur, çfarë kam bërë etj. Është një libër, përzierje e jetës sime shoqërore, intime dhe politike. Ky është një libër i vështirë për ta shkruar por, edhe për ta botuar, sepse unë dua t’i them të vërtetat siç janë. E vërteta është lakuriq, është nudo dhe shpesh ne kemi turp ta takojmë, t’i japim dorën. Por, megjithatë, duhet dhënë dora të vërtetës dhe ta kapërcejmë atë të turpit. Ky është libri më i vështiri që kam, por është edhe një libër që e kam shkruar 40 e ca vjet më përpara, por nuk e kam botuar për disa arsye. Është një roman që quhet "Vrasja e kukuvajkës". Kam edhe shënime të ndryshme, një libër që mendoj ta botojë më përpara. Është një përmbledhje me publicistikë, me intervista, me artikuj për gjendjen politike, shoqërore, kulturore, që i kam botuar nëpër gazeta.

Blue Sky: Çka do t’i porositnit shkrimtarët e rinj ?

Dritëro Agolli: Unë mendoj, që shkrimtarët e rinj duhet t’i njohin dy realitete. Realitetin e jetës që të takojnë shumë njerëz, që të mos jenë indiferentë ndaj zhvillime të shoqërisë, të politikës, të kulturës. Sa më shumë të jenë njerëz kurioz, aktiv, ashtu siç thoshte poeti i madh gjerman Hajne. Ai thoshte, po me humbi kuriozitetit politik, unë mbarova, nuk mund të jetoj dot. Po kjo është një gjë shumë domethënëse, që shkrimtari nuk duhet të jetë kurrë indiferent. Duhet të jetoj me pulsin e zemrës së popullit. Duhet ta njoh mirë atë, të njoh kërkesat, të nxit njerëzit për përparimin e shoqërisë etj. Të bëjë vepra të atilla, siç kanë bërë rilindësit tanë dhe të mos mbyllet në Kullën e Fildishtë edhe të duket si njeri që vetëm shkruan dhe bën eksperimente në krijimtari. Ky është njëri realitet. Kurse realiteti tjetër, është realiteti i librit. Shkrimtari duhet të jetë gjithmonë një lexuesi nga më të mëdhenjtë, që të jetë në kontakt gjithmonë me zhvillimin e letërsisë së vendit, por edhe të huaj. T’i njoh mirë teknikat e reja, zhvillimin e këtyre teknikave, zhvillimin e kësaj teknologjie të re të të shkruarit por, gjithmonë në funksion me ato të psikologjisë së vendit të vet.

[Permalink]